De PvdA zoekt naar zichzelf in een mijnenveld

Houden ze het gezellig morgenochtend, de 38 leden van de PvdA-fractie, in de wekelijkse fractievergadering op de zolder van het voormalige ministerie van Koloniën?

PvdA-leider Diederik Samsom.Beeld anp

Khadija Arib zal rondkijken en zich allicht afvragen wie toch die collega's zijn die via diverse media protesteerden tegen haar uitverkiezing tot fractiesecretaris. Fractieleider Diederik Samsom zal zijn troepen monsteren met twee andere vragen in zijn hoofd: hoe lang volgt zijn fractie hem nog? En kan hij ook zijn vrienden bij de VVD ervan overtuigen dat de PvdA een trouwe coalitiepartner blijft?

De interne ophef rond de promotie van Arib legde de afgelopen dagen veel bloot. Ja, er is een morrend allochtoon fractiedeel dat vindt dat het te weinig aan bod komt. En ja, verzet tegen Samsoms soms hautaine leiderschapsstijl speelt een rol. Maar insiders wijzen vooral op een fundamenteel schisma dat op den duur nog veel explosiever is: de scheiding tussen de pragmatici en de dogmatici in de fractie. De pragmatici, dat zijn de links-liberalen, die het beste maken van de samenwerking met de VVD. Zij beseffen dat ze concessies doen, maar weten ook dat er in deze coalitie wat te halen valt. Denk aan: vicefractievoorzitter Martijn van Dam, voormalig fractiesecretaris Roos Vermeij en aan Attje Kuiken, de beoogde nieuwe fractiesecretaris die vorige week plots verloor van Khadija Arib.

In het andere kamp zitten de linkse dogmatici. Zij vinden dat de PvdA in de samenwerking met de VVD niet rood genoeg is. Zij voelden zich aangesproken door de ruk naar links die Samsom en partijvoorzitter Spekman in 2012 nog maakten, maar vragen zich nu af wat daarvan over is. Denk aan: Arib, Mei Li Vos en het Friese boegbeeld Lutz Jacobi.

Khadija Arib.Beeld ANP

Scheuren

Tot nu toe bleef de boel bij elkaar, maar in het nieuwe parlementaire jaar worden scheuren zichtbaar. De verbinding tussen de blokken is aan het wegvallen. Er is personeel verloop: vorig jaar vertrok de routinier Pierre Heijnen, onlangs de 'verbinder' Mariëtte Hamer - mensen die Samsom hielpen de gelederen gesloten te houden. Toen de functie van fractiesecretaris vacant kwam, grepen de dogmatici hun kans. Met Arib hebben ze nu iemand op een cruciale post: het fractiebestuur is de spil in de samenwerking met de VVD.

Maar ook de politieke situatie is anders. Veel wetgeving van Rutte II is klaar, het komt nu aan op de uitvoering. Daarover is in de achterban veel ongerustheid, vertaald in aanhoudend historische lage peilingen. Lokale PvdA'ers klagen dat ze alle veranderingen in met name de gezondheidszorg niet uitgelegd krijgen. Veel mensen verkeren in onzekerheid over hun situatie na 1 januari en geven de PvdA de schuld.

Zondag werd eens te meer duidelijk dat de partij een kantelpunt nadert. Partijvoorzitter Spekman - tot nu toe in de partijtop een hecht pragmatisch blok met Samsom, Lodewijk Asscher en Jeroen Dijsselbloem - steekt over naar het andere kamp. Hij kondigde aan dat de PvdA aan 'activistische politiek' gaat doen. Hij blijft voor de hervormingen maar gaat 'als een bok op de haverkist' letten op alles wat daarbij mis gaat.

Daar zoekt Spekman het vaarwater op van concurrent SP, op het gevaar af dat de boodschap van de PvdA gespleten wordt. Het beleid komt immers vooral van de eigen bewindspersonen Asscher en Klijnsma (Sociale Zaken) en Van Rijn (volksgezondheid). De PvdA zal de komende tijd nog vaak de vraag krijgen of dat wel kan, een activistische regeringspartij.

Dat is precies de reden waarom coalitiepartner VVD zich openlijk zo bezorgd toont. Onderlinge verhoudingen zijn het cement van Rutte II. Mark Rutte en Halbe Zijlstra kunnen goed overweg met Asscher en Samsom, juist omdat zij geen dogmatici (meer) zijn. Gaan ze zich ontwikkelen tot activisten, dan zet dat spanning op de relaties. De entree van Arib in het fractiebestuur wordt door de VVD nu al ervaren als ruis op de lijn.

Mariëtte Hamer.Beeld anp

Dilemma

Voor Samsom is het dilemma levensgroot. Waar gaat hij staan? Hij is zeer overtuigd dat Rutte II door moet, al is het maar om te kunnen oogsten na twee jaar wetten maken. Maar hij ziet zijn partij ook onderuit glijden. En daarmee zichzelf. Opiniepeiler Maurice de Hond noteerde zondag dat een PvdA met Asscher inmiddels hogere ogen gooit dan met Samsom aan het roer. Sterker: als Samsom blijft, is D66-leider Alexander Pechtold de voornaamste uitdager van VVD-kopman Rutte - de PvdA verdwijnt dan uit beeld.

Om alles bij elkaar te houden - zijn fractie en de coalitie - zal Samsom meer dan ooit de 'verbinder' moeten zijn, een links boegbeeld dat niettemin vertrouwen inboezemt bij de liberalen. Er zijn politici aan kleinere uitdagingen bezweken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden