De PvdA en de JSF: twaalf jaar lang hoofdpijn

Sinds 2001 worstelt de Partij van de Arbeid met de Joint Strike Fighter, de beoogde opvolger van de F-16. Wanneer de PvdA in de oppositie zit, is de partij tegen, maar wordt er geregeerd met VVD of CDA dan gaat er doorgaans weer water bij de wijn. Dit jaar moet de knoop definitief worden doorgehakt en is het waarschijnlijk de PvdA die gaat tekenen voor aanschaf van ruim veertig JSF-toestellen, ter waarde van 4 miljard euro. Een terugblik.

De JSF is sinds 2001 een splijtzwam binnen de PvdA. Beeld ANP

2001
In oktober 2001 kopt de Volkskrant 'Strike Fighter-miljarden doen Nederland watertanden'. Een investering van 1,6 miljard gulden zou 22 miljard aan binnenlandse opdrachten opleveren, een gouden deal. Dan begint de worsteling van de PvdA met de JSF, die twaalf jaar later nog niet voorbij is. Tweede Kamerlid Frans Timmermans waarschuwt voor overhaaste besluiten: 'Als je puur kijkt naar de behoefte van de luchtmacht voor een vervanger van de F-16, dan is er geen haast. Ik heb het gevoel dat er gouden bergen beloofd worden.' Premier Wim Kok houdt zich aanvankelijk op de vlakte.

2002
Vier maanden later, begin 2002, is premier Kok, na heftig twijfelen, om. Hij schaart zich achter de wens van coalitiepartner VVD om deel te nemen aan de ontwikkeling van het Amerikaanse gevechtsvliegtuig. Hij noemt de JSF 'de beste kandidaat met op basis van prijs en kwaliteit duidelijk de beste papieren'.

Binnen de PvdA-fractie houden de twijfels aan. Later dat jaar keert de PvdA-fractie onder leiding van Ad Melkert zich tegen de Nederlandse deelname aan het JSF-project. Dit tot ongenoegen van coalitiepartner VVD en premier Kok. Uiteindelijk formuleert Melkert een 'ja, mits', wel meedoen, maar met de mogelijkheid om uit het project te stappen.

Paars II valt over het drama in Srebrenica. Ad Melkert begint aan een moeilijke verkiezingscampagne waarin hij het moet opnemen tegen de new kid on the block Pim Fortuyn. In de campagne pleit Melkert weer tegen de JSF: 'Zoals het nu voorligt is het risico voor de belastingbetaler te groot. We moeten dit niet doen.' De PvdA wordt na acht jaar regeren afgestraft door de kiezer.

Balkenende I (CDA, LPF en VVD) is met de chaotische LPF, stuurloos zonder Pim Fortuyn, geen lang leven beschoren. De drie partijen stemmen tijdens de korte samenwerking wel in met deelname aan de JSF. Pim Fortuyn was lang tegenstander geweest, maar was vlak voor zijn dood overstag gegaan na een gesprek met de Amerikaanse ambassadeur. Na de moord op Fortuyn zegt diens opvolger Mat Herben een 'voorzichtig positief standpunt' in te nemen.

PvdA-leiders Kok en Melkert verlaten in 2002 de politiek. Beeld ANP
 
Ik heb het gevoel dat er gouden bergen beloofd worden
Tweede Kamerlid Frans Timmermans in 2001

2003
Aan het kabinet-Balkenende II gaat een slepende, en uiteindelijk vergeefse, formatie vooraf tussen CDA en PvdA. De nieuwe partijleider Wouter Bos kan het met CDA-leider Jan-Peter Balkenende niet eens worden over de JSF. Onder Kok zag Bos zich als staatssecretaris van Financiën nog genoodzaakt het vliegtuig te verdedigen. Als lijsttrekker beloofde hij echter een einde aan de JSF. De formatie loopt spaak en CDA gaat in zee met VVD en D66.

Vanuit de oppositie strijdt de PvdA vier jaar lang tegen de JSF. In 2005 schrijven Kamerleden Frans Timmermans en Luuk Blom in een opiniestuk in de Volkskrant: 'Nog meer dan de Betuwelijn en de HSL onderstreept de JSF de onmacht van de politiek een trein die door lobbybelangen is gaan rijden, tot stilstand te brengen.'

2007
In het laatste kabinet-Balkenende, beëdigd begin 2007, neemt de PvdA weer plaats, samen met de ChristenUnie. In de formatie heeft Wouter Bos bedongen dat de eerste (test-)toestellen pas kunnen worden aangeschaft nadat er een nieuwe evaluatie heeft plaatsgevonden van alle kandidaten om de F-16 op te volgen.

De PvdA-Kamerfractie blijft tijdens de regeerperiode op de rem staan en gaat slechts schoorvoetend akkoord met testfases. In 2008 beschuldigt PvdA-Kamerlid Angeline Eijsink het kabinet van het doordrukken van de plannen met 'gekleurde informatie' en 'gegoochel met cijfers'. Uiteindelijk gaat de fractie akkoord met testvluchten nadat CDA-staatssecretaris van Defensie nogmaals belooft dat er 'een onafhankelijk en transparant' onderzoek komt naar mogelijke alternatieven voor de JSF.

Wouter Bos en Jan-Peter Balkenende proberen in 2003 tevergeefs een kabinet te smeden. Beeld ANP
 
Het kabinet goochelt met cijfers
Tweede Kamerlid Angeline Eijsink beschuldigt in 2008 het eigen kabinet ervan de JSF door te drukken.

2009
In juni 2009 evalueert de PvdA een nederlaag bij de Europese verkiezingen. Wouter Bos gaat tijdens de ledenraad door het stof. Volgens de leden heeft de partij de verkiezingen niet in de campagne verloren, maar in de Tweede Kamer. 'Door het JSF-debat, door onbegrijpelijke compromissen.'

2010
Het laatste kabinet-Balkenende valt over verlenging van de militaire missie in Uruzgan, de PvdA-ministers zijn tegen en bieden hun ontslag aan. Als Balkenende IV eenmaal demissionair is, keert de PdvA zich weer tegen de JSF. Eijsink noemt het project 'niet langer financieel verantwoord' en roept de demissionaire regering op 'per direct te stoppen'. Dat doet de regering echter niet.

De PVV doet goede zaken in de verkiezingen en sluit in de formatie een gedoogakkoord met VVD en CDA. In dat akkoord stemt de PVV in met de JSF, de partij was eerst tegen. De PvdA verwijt de PVV van draaien en kiezersbedrog.

Wouter Bos in 2009 met zijn toekomstige opvolger Job Cohen. Beeld ANP
 
Per direct stoppen met de JSF
Tweede Kamerlid Angeline Eijsink in 2010

2012
De PVV wil niet bezuinigen voor Brussel en stapt uit het kabinet. In september worden nieuwe verkiezingen gehouden waarin de PVV flink inlevert en VVD en PvdA door een onderlinge tweestrijd elkaar omhoog stuwen in de peilingen. De twee kemphanen gaan vervolgens regeren en de cirkel is rond. Weer moet de PvdA toegeven op het JSF-dossier. Weer pleit Angeline Eijsink voor extra onderzoek.

2013
Maar de kogel lijkt nu toch echt door de kerk. In het regeerakkoord met de VVD sprak PvdA-leider Diederik Samsom af dat er voor het eind van het jaar een besluit wordt genomen over de opvolger van de F-16. 'Iedereen snapt dat die JSF eraan zit te komen', zegt een anoniem Kamerlid vandaag in de Volkskrant. Achter gesloten deuren pleiten fractieleden ervoor om 'in godsnaam maar een helder verhaal te houden waarin de aanschaf van de JSF wordt uitgelegd: ja, de JSF komt er, mits...'

Diederik Samsom en Mark Rutte spreken in de formatie af dat voor het einde van 2013 er een besluit komt over de opvolging van de F-16. Beeld reuters
 
Iedereen snapt dat die JSF eraan zit te komen.
Anoniem PvdA-Kamerlid
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden