De psychologie gaat het helemaal anders doen

Psychologen moeten hun data delen en elkaars onderzoek controleren, zo predikt Brian Nosek. De Amerikaan heeft een jaar vrij genomen om de geloofwaardigheid van de psychologie te redden.

De sociale psychologie heeft het de laatste tijd flink te verduren gehad. Een 'enigszins corrupte onderzoekswereld' en 'slodderwetenschap', zo betitelde de onderzoekscommissie-Levelt het vakgebied na de fraudezaken van Diederik Stapel en Dirk Smeesters. Want naast fraude is er in de sociale wetenschap een groot grijs gebied waar de wetenschappelijke regels in meer of mindere mate aan de laars worden gelapt.


Volgens Brian Nosek, hoogleraar aan de universiteit van Virginia, verleidt de combinatie van publicatiedruk en gebrek aan controle de wetenschappers ertoe hun resultaten kraakhelder te presenteren. Terwijl, zegt Nosek, 'onderzoek doen een rommeltje hoort te zijn'. De sociaal- en cognitief-psycholoog heeft een jaar vrij genomen om zich volledig te richten op zijn project, The Center for Open Science. Hij was onlangs in Nederland om er met vakgenoten over te praten.


Wat is er mis in de sociale psychologie?

'Wetenschappers herhalen elkaars onderzoeken nauwelijks. Resultaten uit studies worden vervolgens voor waar aangenomen, terwijl het ook een toevalstreffer kan zijn geweest of alleen van toepassing op een heel selecte groep mensen. Een recent voorbeeld is het onderzoek naar precognitie (in de toekomst kunnen kijken, red.) van Daryl Bem. Hij publiceerde een artikel dat suggereerde dat het gedrag van mensen kan worden beïnvloed door gebeurtenissen die nog niet hebben plaatsgevonden. De meeste pogingen om het fenomeen te herhalen, met gebruik van dezelfde methoden, hadden geen succes. Juist herhaling van onderzoek kan de zekerheid geven of een effect echt bestaat.'


Hoe lang speelt dat al?

'Al sinds de jaren vijftig roepen wetenschappers dat we replicaties van studies allemaal heel belangrijk vinden, maar dat we het niet doen. Ook weten we al heel lang dat onze statistiek haar beperkingen kent en dat we daarom veel baat zouden hebben bij open handelwijzen en gegevens. Maar niemand deed er wat aan.'


Waarom niet?

'Er waren wel individuen die er wat aan wilden doen, maar die hadden het idee dat ze de enige waren. De reeks incidenten, waaronder de zaak-Stapel, zette iedereen op scherp. Waarschijnlijk dachten velen: op een dag moet iemand er iets aan gaan doen. Toen ik mijn project begon, hadden ze wellicht het idee dat die dag was aangebroken.'


Hoe gaat uw Center for Open Science de misstanden in de sociale wetenschap oplossen?

'We hebben een website opgericht waar onderzoekers in groepen elkaars werk herhalen. Hier worden discussies op gang gebracht, gegevens gedeeld en onderzoeken herhaald. Het is een online-gemeenschap van mensen die zich om dezelfde dingen druk maken en die met elkaar nadenken over het verbeteren van psychologisch onderzoek. We gooien hiermee het doen van onderzoek open.'


Hoe gaat dat in zijn werk?

'We hebben de publicaties uit drie grote vakbladen (Psychological Science, Journal of Personality and Social Psychology en Journal of Experimental Psychology, red.) uit het jaar 2008 verzameld. Die worden nu herhaald. Afhankelijk van hun expertise schrijven wetenschappers zich in op een onderzoek, dat zij vervolgens met een groepje repliceren. Daarvoor vragen ze de originele auteurs van de artikelen om hun onbewerkte databestand en de gebruikte materialen te delen.'


Stel, ik heb gevonden: mensen met minder zelfvertrouwen eten meer chocola. U kunt dit onderzoek toch ook gewoon herhalen zonder mijn data of vragenlijsten?

'Zonder jouw originele bestanden weet ik niet of jij misschien bepaalde deelnemers uit je bestand hebt verwijderd, of welke rekenmethoden je waarom hebt gebruikt. In elke studie maakt de onderzoeker keuzen, en die kunnen fout zijn.'


Is regelgeving door de overheid niet effectiever dan vrijwillige initiatieven zoals uw project?

'Ik denk dat te veel regelgeving het spontane en vernieuwende uit de wetenschap haalt, terwijl dit juist het allerbelangrijkste is. Wetenschappers moeten tijd overhouden om te doen waarvoor zij zijn aangesteld: nieuwe theorieën ontwikkelen en testen. Daarbij denk ik dat wetenschappers zelf beter weten wat hun veld nodig heeft en dat ze daardoor sneller de problemen die er zijn kunnen oplossen.'


Het heeft bijna 65 jaar geduurd voor er wat wordt gedaan aan problemen die al in de jaren vijftig zijn geconstateerd.

'Het verschil is dat we nu, in tegenstelling tot toen, middelen hebben om het onderzoek transparant te maken. Vroeger wisten we wel van het gebrek aan controle en herhaling, maar hadden we de middelen niet om de problemen op te lossen. Dat gat is gedicht. Nu kunnen we pas zien welke maatregelen nodig zijn om de kwaliteit te verbeteren.'


U wees eerder op de grote publicatiedruk onder wetenschappers. Wat doen de vakbladen aan het verbeteren van de onderzoekskwaliteit?

'Een aantal tijdschriften is al bezig met het ontwikkelen van keurmerken. Onderzoekers krijgen zo'n keurmerk wanneer zij vooraf hun hypothesen indienen, of wanneer zij hun data en materialen openbaar maken. Andere tijdschriften werken aan een checklist die zij nalopen voordat een onderzoek wordt geplaatst: zijn er gegevens van deelnemers uit het onderzoek gehaald zonder dat dit is vermeld? Zijn er dingen die je wel hebt gemeten maar niet hebt gerapporteerd? Met dit soort simpele vragen kun je het onderzoek vele malen transparanter maken en slordigheden onderscheppen.'


Hoe voelt het om psycholoog te zijn in tijden waarin de sociale psychologie zo hard wordt bekritiseerd?

'De kritiek doet me wat in de zin dat ik denk: dit raakt mijn veld, mijn werk en mijn carrière. Maar ik voel me er tegelijkertijd door aangemoedigd. Dit zijn problemen die we kunnen aanpakken, en we weten hoe.'


TERUGTREKBEWEGING

Op de blog Retraction Watch wordt bijgehouden welke gepubliceerde artikelen worden teruggetrokken. Volgens de oprichters is het beschikbaar komen van meer of betere data meestal de reden voor het terugtrekken van een artikel, en maar zelden fraude of fouten. Volgens de blog zijn van Diederik Stapel, die wel fraudeerde, 53 artikelen teruggetrokken. Brian Nosek zegt geen verschil te hebben geconstateerd tussen de hoeveelheid psychologische artikelen die worden teruggetrokken en terugtrekkingen in andere wetenschapsgebieden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden