De professor met het brein van een seriemoordenaar

Wat u nog zou moeten zien, lezen of luisteren volgens (inter)nationale grootheden. Aflevering 1: neurocriminoloog Adrian Raine, misschien wel 's werelds grootste kenner van criminele hersenen.

'Hoe kan ie mand zo wreed zijn? Telkens als ergens een verschrikkelijke misdaad plaatsvindt, stellen we onszelf die vraag.'


De Britse neurocriminoloog Adrian Raine (59) is misschien wel 's werelds grootste kenner van misdadige breinen. Hij scande de hersenen van seriemoordenaars en volgde jarenlang honderden kinderen om te zien wie er zou uitgroeien tot brave burger en wie tot crimineel. 'Eeuwenlang hadden we beperkte hulpmiddelen om inzicht te krijgen in crimineel gedrag. De film Silence of the Lambs bevat een scène die die onmacht perfect illustreert. Seriemoordenaar Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) grijnst als FBI-agente Clarice Starling (Jodie Foster) komt aanzetten met een potlood en een vragenlijst. 'O, Agent Starling', zegt hij van achter zijn tralies, 'denkt u nu werkelijk dat u me kunt ontleden met dat stompe stukje gereedschap?'


'De meeste mensen proberen misdaad te verklaren met sociale argumenten. Dan wijzen ze bijvoorbeeld op iemands jeugd in het getto, of dat zijn ouders hem altijd het slechte voorbeeld gaven. Maar dat is slechts de helft van het verhaal. Er zijn ook biologische verklaringen die samenhangen met crimineel gedrag.


'In de jaren tachtig - ik was een jonge promovendus psychologie - reed ik met een bestelbus vol meetapparatuur naar de gevangenis van Hull. Ik parkeerde op de binnenplaats waar de gevangenen mogen luchten. Eén voor één kwamen ze achter in mijn bus zitten, waar ik ze koppelde aan zweetsensoren, hartslagmeters en plakkers die hun hersenactiviteit registreerden. Daarna vroeg ik ze concentratietesten te maken en liet ik ze schrikken met harde geluiden en felle lampen, om hun angstreacties te meten.


'De bewakers pakten mijn autosleutels en sloten de deur van buiten af, dat vonden ze het veiligst. Dus zat ik daar klem met zware jongens die minimaal tien jaar celstraf hadden. Moordenaars, verkrachters, overvallers. Aan de code op hun jas kon ik zien waarvoor ze veroordeeld waren. Ik was het bangst voor de ontvoerders.


'In Silence of the Lambs mogen bezoekers in de gevangenis niets aan Hannibal Lecter geven, omdat hij alles als wapen kan gebruiken. Nou, je had de inhoud van mijn bestelbus moeten zien. Regelmatig spookte door mijn hoofd hoe zo'n veroordeelde kidnapper van zijn stoel zou opstaan, de plakkers van zijn huid zou trekken, om me vervolgens te wurgen met de elektriciteitssnoeren.


'Het liep goed af, ik ben nooit bedreigd. Sterker nog: ik heb me kostelijk vermaakt achter in die bus. Vooral psychopaten kunnen erg charmant zijn, net als Hannibal. Maar bij het uitwerken van mijn meetgegevens kreeg ik ook voor het eerst een glimp van de anatomie van criminelen, de biologische verschillen tussen de gemiddelde misdadiger en iemand die zich keurig aan de wet houdt.'


A

Openingsscène uit Pulp Fiction, een overval.

Twee geliefden, 'Pumkin' en 'Honey Bunny', zitten te dineren.


Honey Bunny: 'I love you, Pumkin.'


Pumkin: 'I love you, Honey Bunny.'


Pumkin pakt zijn pistool en gaat op een bank staan: Allright, everybody be cool, this is a robbery!


Honey Bunny: Any of you fucking pricks move, and I'll execute every motherfucking last one of ya!


'Probeer je voor te stellen dat je een winkel moet beroven. Of dat je een bekende vermoordt met een mes. Die collega aan wie je een hekel hebt of een geliefde met wie je laatst knallende ruzie had. Maak er een levendige fantasie van, vol details. De doodsangst in de ogen van je slachtoffer, het bloed, de stokkende ademhaling. 'Waarschijnlijk gaat alleen al bij de gedachte aan zo'n daad - en de straf die je ervoor kunt krijgen - je hartslag omhoog en begin je te zweten. Maar bij zware criminelen gebeurt dat nauwelijks. Gemiddeld gezien hebben ze een opvallend lage hartslag, zweten ze weinig en vertonen ze veel langzame hersengolven. Het lijkt wel of hun zenuwstel minder zenuwachtig is afgesteld.


'Films van Quentin Tarantino, zoals Pulp Fiction, geven dat principe goed weer. De hoofdrolspelers moorden erop los zonder dat het hun emotioneel veel doet. Ze nemen een hap van hun hamburger, schieten iemand neer en nemen rustig weer een hap.


'We noemen zulke criminelen harteloos. Maar ze hebben wel degelijk een hart, het klopt alleen langzamer. Ieder mens zoekt prikkels op, streeft naar een staat van opwinding. We doen dit door te feesten, door te dansen op muziek, door seks te hebben.


'Maar voor sommige mensen is dit niet genoeg. Ze hebben meer nodig, en een winkel beroven of iemand in elkaar slaan is een uitstekende manier om een flinke dosis prikkels te krijgen. De inbrekers die ik interviewde in de gevangenis, vonden het héérlijk om een kraak te zetten. Is er iemand thuis? Zal het alarm afgaan? Kom ik hiermee weg? Spannend!'


B

'De fantasie, verlaten door rede, cre- eert onmogelijke monsters.'

(Francisco Goya, 1746-1828)


'Bij mijn colleges toon ik weleens het schilderij Saturnus verslindt een van zijn zonen van de Spaanse schilder Francisco Goya. De titel zegt genoeg: gruwelijk. Ik gebruik het om invoelbaar te maken wat voor effect het op iemand kan hebben als hij wordt mishandeld door zijn eigen ouders.


'Collega-onderzoekers ontdekten dat kindermishandeling, gecombineerd met een bepaalde genafwijking bij het kind, het risico drastisch vergroot dat het kind later zelf ook gewelddadig wordt.


'Het dubbele van dit schilderij is dat je ook de vader als slachtoffer kunt zien. Volgens de Griekse mythe is Saturnus er heilig van overtuigd dat hij later zal worden vermoord door een van zijn kinderen. Hij lijdt aan waanbeelden, heeft misschien wel de typische hersenafwijking die je ziet bij mensen met schizofrenie: vergrotingen van de holtes waar het hersenvocht in zit.


'Ook psychopaten hebben vaak hersenafwijkingen. Gemiddeld gezien is hun amygdala, het angstcentrum in het brein, 18 procent kleiner dan normaal. Dergelijke onderzoeken roepen lastige gewetensvragen op. Een psychopaat heeft er niet om gevraagd om te worden geboren met een gebroken amygdala. Hoe ethisch is het dan om hem te straffen als hij over de schreef gaat?


'Mensen vrezen soms dat deze biologische manier van denken zal leiden tot lagere straffen, omdat we misdadigers dan niet meer verantwoordelijk kunnen houden voor hun daden. Maar het tegenovergestelde scenario is net zo goed mogelijk. Een hersenscan kan ook bijdragen aan de bewijslast dat een gevangene nog steeds gevaarlijk is voor de maatschappij, dus dat hij vooral voor de rest van zijn leven achter tralies moet verdwijnen.'


C

'Meneer Marks. Bij deze arresteer ik u voor de toekomstige moord op Sarah Marks en Donald Dubin. Als ik u niet had gearresteerd, dan had u die moord vandaag gepleegd, om vier over acht.'

Tom Cruise in Minority Report, een sciencefictionfilm (Steven Spielberg, 2002) over een wereld waarin misdaad zo goed als verdwenen is, omdat criminelen worden opgepakt vóórdat ze hun misdaad plegen.


'Minority Report schetst een prikkelend toekomstscenario waarover ik zelf ook vaak heb gefantaseerd. Maar in werkelijkheid is het volstrekt ondenkbaar dat we misdaad ooit kunnen uitbannen. Alleen al in Groot-Brittannië heeft een op de drie mannen een strafblad. Niet voor fout parkeren of 10 kilometer te hard rijden. Nee, het gaat hier om veroordelingen voor serieuze vergrijpen, zoals diefstal of geweld.


'Uit anonieme enquêtes onder gevangenen blijkt bovendien dat er op elke veroordeling ongeveer tweehonderd ongestrafte misdaden plaatsvinden. Misdaad is zo wijdverspreid en hardnekkig, daar komen we nooit vanaf.


'Dan de vraag: kun je voorspellen wie later een zwaar misdrijf zal plegen en wie niet? In gevangenissen wagen psychologen zich elke dag aan dat soort voorspellingen, bijvoorbeeld om te bepalen of iemand met proefverlof mag. Psychologen werken een vragenlijst af, waarbij onder meer geslacht en leeftijd bepalend zijn voor de kans op herhaling van een misdrijf. Logisch, want statistisch gezien slaat een 20-jarige man veel vaker iemand in elkaar dan een 50-jarige vrouw.


'Hé, maar wacht 'ns. Geslacht en leeftijd zijn biologische factoren.We kijken nu dus al naar iemands aangeboren kenmerken bij het bepalen van een toepasselijke straf. Dan zeg ik: voeg daar gerust extra biologische elementen aan toe om zulke beslissingen betrouwbaarder te maken.


'De hartslag in rust lijkt daarvoor een eerste geschikte kandidaat. Cambridge University toonde al eens aan dat een lage hartslag sterker is verbonden met gewelddadig gedrag dan sociale factoren, zoals opleiding of criminaliteit van de ouders.'


D

Ludovico-techniek

Therapie uit de roman A Clockwork Orange uit 1962, later verfilmd door Stanley Kubrick. Patiënten worden gedwongen om langdurig naar extreem gewelddadige beelden te kijken, terwijl ze ondertussen een misselijkmakend middel krijgen. De behandeling moet erin resulteren dat ze een instinctmatige afkeer krijgen van geweld en als brave burgers terugkeren in de maatschappij.

'Oké, dan is iemand gewelddadig door een hersenafwijking. Kun je dat behandelen? Het antwoord is: tot op zekere hoogte wel, en gelukkig met therapieën die minder grotesk zijn dan in A Clockwork Orange. Weet je wat misschien wel helpt? Boeddha. Nee, serieus. Met meditatie en mindfulness, waarbij je leert bewuster je innerlijke geestelijke en lichamelijke toestand waar te nemen, kun je je eigen hersenen opnieuw vormen.


'Studies in het lab tonen bijvoorbeeld aan dat meditatie ertoe kan leiden dat de amygdala beter verbonden raakt met andere hersengebieden. Meditatie-experimenten in gevangenissen laten ook interessante resultaten zien, zoals een betere weerbaarheid tegen verslavingen en een verlaging van het risico op recidive.


'Ook medicatie kan uitkomst bieden, bijvoorbeeld pillen die normaal worden geslikt door patiënten met epilepsie. Die medicijnen kalmeren de emotionele kernen van het brein - vooral de amygdala en de hippocampus - waar epileptische aanvallen vaak beginnen. Impulsief-emotionele moordenaars hebben last van buitensporige activiteit in diezelfde hersendelen, dus ook zij kunnen baat hebben bij die pillen.


'Maar ik geloof nog het meest in preventie. Op Mauritius, een klein eiland in de Indische Oceaan, volgden we vele jaren de ontwikkeling van honderden kinderen. Voor ons experiment kreeg een deel van hen als kleuter een 'verrijkte' omgeving aangeboden. Twee jaar lang beter eten, beter onderwijs en meer lichamelijke activiteit. Als jonge volwassenen vertoonde deze groep beduidend minder antisociaal en crimineel gedrag dan leeftijdgenoten in de controlegroep.


'Wat ik zeggen wil: de verbindingen in de hersenen zijn niet in beton gegoten, je kunt er op allerlei manieren aan sleutelen. In de kindertijd gaat dat het best, maar ook een agressieve volwassene met een defect brein is meestal niet verloren.'


E

Scène uit de sciencefictionfilm Gattaca (1997), over een wereld waarin iemands genen bepalend zijn voor zijn liefdesleven, kansen op de arbeidsmarkt, etcetera. Een sollicitant, gespeeld door Ethan Hawke, levert een urinemonster in bij een sollicitatiegesprek. Een computer analyseert de urine en toont het woord 'goedgekeurd.'

Werkgever: 'Gefeliciteerd.'

Sollicitant: 'Ehm, en het sollicitatiegesprek dan?'

Werkgever: 'Dit wás het sollicitatiegesprek.'

'Stevenen we af op een verwerpelijke wereld zoals in Gattaca? Gaan wetenschappers met hun kennis van hersenen en genen op zoek naar een nieuwe übermensch, die gezonder, gelukkiger en socialer is?


'De geschiedenis van mijn vakgebied kent flink wat duistere pagina's. De onzinnige pogingen tot rassenverbetering van nazi-Duitsland hebben nuttig wetenschappelijk onderzoek tientallen jaren lamgelegd. Neem de Leidse criminoloog Wouter Buikhuisen, die eind jaren zeventig de relatie tussen testosteron en agressie onderzocht. Hij geloofde dat er een verband was tussen biologie en misdaad; een opvatting waarvoor journalisten en prominente intellectuelen hem destijds aan stukken scheurden. Het werd zo erg dat hij besloot te emigreren.


'Zelf heb ik ook te maken gehad met protesten tijdens debatten. Dan begon ineens iemand te schreeuwen: 'Je onderzoek is racistisch!'. Ik ben in de jaren tachtig niet voor niets naar de Verenigde Staten verhuisd; dat was toen een van de weinige plekken op de wereld waar de overheid bereid was te investeren in biologisch onderzoek naar misdaad.


'Inmiddels lijkt de publieke opinie 180 graden gedraaid. Boeken over hersenen en de vrije wil verkopen fantastisch, wetenschapsbijlagen staan vol foto's van hersenscans en berichten over genetische invloeden op ons gedrag. De maatschappelijke gevolgen zijn voelbaar.


'Ik heb zelf met hersenscans in mijn hand in de rechtszaal gestaan, bijvoorbeeld in de zaak van Donta Page. Deze Amerikaanse man beroofde, verkrachtte en vermoordde een jonge vrouw. Ik liet zien hoe Page weinig hersenactiviteit vertoonde in de prefrontale cortex, een gebied dat onder meer belangrijk is bij het beheersen van onze impulsen.


'Mede vanwege die hersenafwijking kreeg Page levenslang in plaats van de doodstraf. Maar de rechters keken niet alléén naar biologische argumenten. Ze hielden er bijvoorbeeld ook rekening mee dat Page als kind seksueel was misbruikt.


'Het zou een enge wereld worden als biologie allesbepalend was, net als in Gattaca. Zelf zou ik dan ook de dupe kunnen zijn. Ik heb een lage hartslag en een brein dat er op een hersenscan net zo uitziet als dat van een 64-voudige seriemoordenaar. Randy Kraft is zijn naam, in Amerika bekend als 'de snelwegmoordenaar'. Hij had nog jaren kunnen doorgaan als de verkeerspolitie hem niet had aangehouden toen hij dronken met zijn auto over de weg slingerde. Op de bijrijdersstoel zat een dode marinier met een rode striem om zijn hals, dat vonden de agenten toch een beetje verdacht.


'Kraft was een ict'er die zijn moorden zorgvuldig plande en ze bijhield op een scorekaart. Ik ben een wetenschapper die rillingen krijgt bij het idee dat hij iemand pijn zou doen. Waarom zijn hij en ik zo verschillend en lijken onze hersenen toch op elkaar? Dat toont wel aan dat hersen- scans vooral iets zeggen over gemiddelden.


'Vergelijk het met rokers en longkanker. De kans dat een roker longkanker krijgt, is vele malen groter dan bij een niet-roker. Maar de meeste rokers krijgen geen longkanker. Je kunt dus niet tegen een roker zeggen: 'Jij krijgt longkanker', net zo min als je tegen iemand met een kleine amygdala kunt zeggen: 'Jij wordt een crimineel'.


'En zo kan het dat mijn brein lijkt op dat van een seriemoordenaar en dat ik toch bijzonder vredelievend ben. Of - ook mogelijk natuurlijk - ik heb nu net als Kraft een scorekaart in mijn broekzak zitten. Misschien heb ik al honderd moorden op mijn geweten en gebruik ik mijn onderzoek alleen als briljante dekmantel.'


CV ADRIAN RAINE

Adrian Raine (27 januari 1954, Darlington, Groot-Brittannië) is zoon van een metselaar en ijsjesverkoper. Hij studeerde psychologie aan de universiteit van Oxford, waarna hij in de jaren tachtig naam maakte met een studie naar hartslag, zweetproductie en hersengolven van verkrachters en moordenaars in de gevangenis van Hull. Als hoogleraar in de VS deed hij onderzoek naar de hersenen van leugenaars, psychopaten en asociale kinderen. Raine is veelgevraagd misdaadexpert bij onder meer de Amerikaanse televisiezender CNN. Dit jaar verscheen Het gewelddadige brein (Uitgeverij Balans), waarvan de filmrechten al zijn verkocht aan 20th Century Fox. De Amerikaanse producer Howard Gordon, bekend van de tv-series 24 en Homeland, maakte recentelijk een pilotaflevering voor 7 miljoen dollar (ruim 5 miljoen euro). De FBI-agent in de hoofdrol is vernoemd naar Raine.


*

Amygdala

Hersendeel dat een cruciale rol speelt bij angstgevoelens of juist het gebrek daaraan. Bij de Amerikaanse student Charles Whitman (1941-1966), die zestien mensen vermoordde, drukte een tumor tegen zijn amygdala.


Prefrontale cortex

Onder meer belangrijk bij het onderdrukken van impulsen. In 2003 publiceerde het tijdschrift Archives of Neurology een verhaal over een 40-jarige man die pedofiele trekjes kreeg. Zijn gedrag werd weer normaal na het wegsnijden van een tumor in zijn prefrontale cortex.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden