De president op je billen: Afrikaanse portretdoeken

Het 'politieke doek’ is alleen in Afrika een traditie: wikkelrokken en zelfs kostuums met de beeltenis van de president erop....

Marnix de Bruyne

In Afrika is het al decennia een symbool van kracht: de zes bougies die het hart vormen van een zescilindermotor. Vandaar dat de Congolese premier Moïse Tshombe in 1965 textielfabriek Vlisco in Helmond opdracht gaf talloze rollen stof te bedrukken met zijn beeltenis, omringd door zes bougies.

De partij stoffen heeft de opdrachtgever waarschijnlijk nooit bereikt: een maand nadat de stof in productie was gegaan, greep Joseph-Désiré Mobutu de macht en ging Tshombe in ballingschap.

Het doek met de breed lachende ‘Docteur M. Tshombe’ uit de collectie van Vlisco – nog altijd een belangrijke leverancier van ‘waxprints’ voor de Afrikaanse markt – is een van de 120 portretdoeken op de expositie Leve de president in het Tropenmuseum in Amsterdam, die sinds donderdag is te zien. ‘Achter elke doek hier zit wel zo’n verhaal’, zegt Paul Faber (58), conservator Afrika van het museum, terwijl hij glunderend over ‘zijn’ tentoonstelling loopt. ‘Kijk naar zo’n afbeelding van de Burundese president Micombero’, vervolgt hij, wijzend op een ernstig kijkende militair, omlijst door hermelijnen mantels en gouden lauwerkransen. ‘Al die bombast wekt meteen je achterdocht. En inderdaad heeft Micombero (die in 1966 via een staatsgreep aan de macht kwam, red.) een dubieus verleden. Er hangen hier talloze schurken en helden door elkaar heen, met vooral veel kreukbaren. Maar we vellen over niemand een moreel oordeel.’

Leve de president is te zien als kleurig overzicht van de geschiedenis van het onafhankelijke Afrika, vijftig jaar geleden begonnen met de onafhankelijkheid van Ghana. Er hangen doeken van de grote leiders uit die tijd, zoals de eerste Senegalese president Léopold Senghor en een ‘bescheiden, bijna aandoenlijk’ doek van diens Tanzaniaanse collega Julius Nyerere, zegt Faber over een van zijn favoriete stukken. ‘Nyerere hield niet van persoonsverheerlijking.’

De expositie geeft echter ook een beeld van een cultureel fenomeen dat alleen in Afrika voorkomt. Want hoewel overal ter wereld politieke partijen T-shirts uitdelen met gezichten van hun leiders erop, heeft het ‘politieke doek’ alleen in Afrika zo’n lange traditie en worden er alleen daar wikkelrokken (panen) en soms hele kostuums van gemaakt. De stoffen zijn meestal kort in omloop, omdat ze ter ere van verkiezingen of andere speciale gelegenheden worden bedrukt. Wel worden ze vaak jarenlang bewaard, als albums met familiefoto’s, en doorgegeven aan de kinderen.

De Franse fotograaf Bernard Collet vergaarde er bijna driehonderd van. ‘Hij begon met zijn verzameling toen hij in Gabon op de billen van een oudere vrouw het beeld van zowel de president van Frankrijk als die van Gabon heen en weer zag wiegen. Maar hij had zijn doeken nog nooit tentoongesteld en vindt het prachtig dat we er hier vijftig van hebben hangen.’

Naar elke doek in het Tropenmuseum kun je minutenlang kijken. Overal zie je symbolen waarmee de jonge staten hun eigen identiteit trachtten vorm te geven: abstracte landkaarten, kano’s, palmbomen, leeuwen, hoornen des overvloeds in de vorm van olifantstanden. Meer dan eens zijn initialen van partijen weergegeven in vierkante vakjes, op een batikachtergrond. ‘West-Afrikanen herkennen dat direct als de ‘alfabetprint’, waarmee je van oudsher belezenheid en beschaving weergeeft.’

De haan op het doek bij de Zimbabwaanse president Mugabe, het symbool van zijn partij, zou een Nederlandse achtergrond hebben, vertelt Faber. ‘Het gerucht gaat dat VARA-journalist Karel Roskam hem dat ooit heeft gesuggereerd, toen Mugabe een partijsymbool zocht. Dat kan een broodjeaapverhaal zijn, we zullen het nooit weten. Maar het dier heeft wel wat van een VARA-haan, vind je niet?’

Eén hoek van de expositie is voor ‘speciale gelegenheden’. Zo hangt er een doek ter ere van de komst van de Franse president Giscard D’Estaing naar Gabon. ‘Tijdens dit bezoek aan zijn ‘Afrikaanse vriend’ Omar Bonga, zoals D’Estaing hem altijd noemde, spekte diezelfde Bonga de verkiezingskas van D’Estaings rivaal François Chirac. D’Estaing onthulde dit in januari, op nogal zure toon.’

Ernaast hangen doeken waarop de dood van de Amerikaanse president Kennedy wordt gememoreerd en waarop diens latere opvolger Barack Obama wordt gefeliciteerd, in het Swahili. Ook hangt Michael Jackson er. ‘Daima Tutakukumbuka’ staat op zijn beeltenis, Swahili voor ‘Wij zullen je nooit vergeten’.

Zeer verguld is Faber met de paan die een Congolese diamantzoeker liet bedrukken om president Kabila te bedanken. ‘Kabila had ervoor gezorgd dat de man een eerlijke prijs kreeg voor een enorme ruwe diamant van 265,82 karaat. Kijk, het gewicht van de diamant staat op de doek. Ach, het zijn zulke leuke verhalen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden