De premier redt zichzelf

We moeten onszelf redden, is sinds een jaar het motto van premier Rutte. Maar hoe redt hij zichzelf? Hoe trekt hij aan de touwtjes? En bij wie gaat hij te rade? Een portret van een eigengereide minister-president.

De politiek assistent als mannetjesmaker van de minister-president is niet meer. Ze is gewoon weer assistent, zoals het woord zegt. Annelies Pleyte (41) trekt onzichtbaar aan de touwtjes. Ze doet zich graag bescheiden voor, maar ondertussen is zij de spin in het web van de premier. Zij ziet Mark Rutte vaker dan wie ook.


Het is een schril contrast met de hulpjes van de vorige premier Balkenende. Secondant Jack de Vries blies als eerste de Amerikaanse term spindoctor een oer-Nederlands leven in. Ritselen, regelen, smoezen en de media bedienen. Almachtig in de schaduw van de minister-president: alles om Balkenende stevig in het zadel te houden. En Jack zelf? Die werd zelf ook beroemd als boegbeeld van het CDA en is nog immer een graag geziene talkshowgast.


Pleyte mijdt de camera's. Haar filosofie: een al te opzichtige mannetjesmaker is vaak een kort politiek leven beschoren. De voormalig ambtelijk secretaris van de VVD-fractie leerde het vak bij ex-minister Hans Hoogervorst. Met hem loodste ze vrij geruisloos de hervorming van het ziektekostenstelsel door de Kamer. Handig, aangezien de agenda van de premier bol staat van de hervormingen.


Ook handig: Pleyte is een VVD'er pur sang. Zij bepaalt dan ook op welke VVD-bijeenkomst Rutte wél of juist niet komt. De vorige premier raakte het gevoel voor de partijcultuur kwijt, aan Pleyte de taak dat ditmaal te voorkomen. Geregeld schuift hij aan bij het partijbestuur van de VVD; ook als het een vergadering betreft over de verhoging van de contributie.


Rutte heeft wel eens de neiging om zich te veel met details te bemoeien. Pleyte houdt hem bij de grote lijnen. Maar belangrijker nog, ze helpt hem bij de keuze wie belangrijk is op welk moment en wie juist niet. Dat is hard nodig, want het kringetje rond Rutte is één grote stoelendans. De VVD-premier gruwelt van een vaste hofhouding.


Balkenende overlegde graag met partij-intimi in het Torentje, met gesloten gordijnen. Rutte houdt de luiken open. Hij leunt niet alleen op de instituties, maar kiest de best mogelijke informanten bij een thema . Ook al zijn ze van een andere partijkleur. In de hal op Algemene Zaken lopen gasten van Rutte elkaar geregeld tegen het lijf: 'Joh, jij ook hier?'


Leunen op mensen is echter iets anders dan mensen vertrouwen. Niemand weet precies hoe Mark Rutte in elkaar steekt. Altijd is er een afstand. Zijn sociale netwerk is groot, maar niet politiek. Met vrienden en familie praat hij niet of nauwelijks over werk. Er is niemand die bij hem thuis zegt: man, dat kan politiek echt niet wat je doet. Thuis is hij geen premier, maar gewoon het jongste broertje.


Zijn leven is ingedeeld in vakjes: politiek, familie, vrienden, studiemaatjes en lagereschoolvrienden. Tussen die vakjes zit een duidelijke scheidslijn, al die mensen worden niet door elkaar gehusseld. In de politiek is hij collegiaal en betrokken. Hij onderhoudt zijn netwerk goed. Maar politici als vrienden? Nou, nee.


Wel heeft hij zo zijn politieke opvoeders gehad. In de partij is Ivo Opstelten zijn politieke vader. Uri Rosenthal en Henk Kamp gelden als ooms. Maar Rutte waakt ervoor te opzichtig intimi in de fractie of het kabinet te hebben. Dat levert alleen maar scheve blikken bij de rest van de partij op. Zo werkte hij al als fractieleider, zo werkt hij als premier. Sinds Opstelten, Rosenthal en Kamp in het kabinet zitten, zijn ze iets naar de achtergrond verdwenen.


De premier gebruikt wie hij nodig heeft. Momenteel zijn dat vooral financiële experts, ze worden in alle hoeken en gaten gezocht. Zo praat Klaas Knot, de nieuwe directeur van de Nederlandsche Bank, de premier geregeld bij. Of het werkt, al die adviseurs 'op afstand', moet nog wel blijken. Zij zitten bijvoorbeeld niet bij de daadwerkelijke onderhandelingen in Europa, om Rutte daar voor missers te behoeden. Ook niet afgelopen zomer, toen Rutte zich 50 miljard euro verrekende in Brussel over de Griekenlanddeal. Hij zweeg drie weken tot na zijn vakantie. De oppositie smeerde de vlek goed uit. Fractievoorzitter Stef Blok ergerde zich mateloos aan de zwijgzame premier.


Het was de eerste keer dat Rutte imagoschade opliep. En hij deed niets aan crisiscommunicatie. Dat terwijl hij woedend was toen de ministers Opstelten en Edith Schippers afgelopen januari in een busje bleven zitten, tijdens een bezoek na de brand op het bedrijventerrein van Moerdijk. Die passieve houding gaf wel een erg ongelukkig beeld, vond de premier. Dat moest in het vervolg anders. Maar dat was peanuts in vergelijking met het beeld dat hij zelf schiep in de 50-miljarddiscussie.


Rutte heeft altijd een mening. Hij leeft volgens de tegeltjeswijsheid: als je niet met een standpunt begint aan een vergadering, loopt het nooit goed met je af. Daarmee is hij geregeld een tikkeltje dwingend, en dat ontaardt wel eens in een platte, ongegeneerde woedeaanval.


Dan komt de controlfreak, de detail- fetisjist, in hem naar boven. Voor Rutte geldt: afspraak is afspraak en als iets is afgesproken, moet het dus worden geregeld. En snel ook. Rutte is een snelle denker, dat maakt hem ook een tikkeltje ongeduldig. Stelt een minister of staatssecretaris hem teleur, ja, dan wordt hij kwaad. Twee ministers die steggelen over een brief? Rutte gaat dan vloeken en tieren. Hij kan nu eenmaal niet tegen gedoe.


Vooralsnog is het kunst- en vliegwerk om met een minderheidskabinet meerderheden in beide Kamers te halen. Als de machinerie ergens stokt, is Ruttes boodschap: 'Los het zelf even op'. Lukt dat niet, dan regelt hij het zelf wel. De premier heeft namelijk altijd een mening achter de hand. Rutte houdt graag mensen op de hoogte en wordt dan ook kwaad wanneer anderen hem niet bellen. Zo was hij not amused toen niemand vanuit de VVD-senaatsfractie hem vertelde dat er liberalen tegen de invoering van het Elektronisch Patiëntendossier waren. Hij houdt niet van overvaltechnieken.


De premier is van vlees en bloed, klinkt het vaak vergoelijkend. Hij kan veel maken. Hem wordt veel vergeven. Onder zijn leiding is de VVD toch maar mooi de grootste geworden. Toch neemt Rutte wel een risico met zijn bozige buien. Hij sust ze vaak, een half uur later krijgt het slachtoffer een sms: je weet dat het niet persoonlijk is. Maar toch, niet iedereen kan wennen aan zijn snelle reacties.


Wat als het er straks een keer echt om spant, en een politicus wordt geacht Rutte te steunen, is hij dan na een aantal oorvijgen voldoende gemotiveerd de helpende hand toe te steken? Die vraag is nog niet aan de orde. De meeste politici om Rutte heen stellen zich voorlopig nog de vraag: wat kan 'Mark' voor mij doen? Welk baantje ligt er nog voor mij in het verschiet. Daardoor is het aantal mensen dat hem tegenspreekt zeer gering. Buiten Stef Blok en Annelies Pleyte is er in eigen kring niemand die hem de oren wast.


Dat moet van buiten komen. Net als het contact met de kiezer. Om te voorkomen dat Rutte verzandt in een Haagse werkelijkheid wordt hij geregeld erop-uit gestuurd. Even praten met de mens op de straat. Dát houdt hem scherp en hij vindt dat leuk. Rutte is benaderbaar, open. Hij houdt van communiceren, belt en sms't zich suf.


De andere kant van het voortdurend online zijn is dat de premier het risico loop het zicht op de grote lijn te verliezen. Liberalen in de Nederlandse politiek hebben zelden uitgeblonken in grote vergezichten. Zij waren altijd de tweede, en kleinere, partij in coalities met het CDA of de PvdA. Die partijen zetten ideologisch de toon. Nu moet Rutte dat volgende week bij de Algemene Beschouwingen zelf doen.


Dit stuk is tot stand gekomen op basis van gesprekken met bronnen rondom het kabinet.

Stef Blok

Fractievoorzitter Stef Blok (46) durft scherpe kritiek te leveren op de minister-president. Het bewindspersonenoverleg waarbij de VVD-bewindspersonen en prominenten elke donderdag bijeenkomen, is af en toe té ontspannen. Een groep gelijkgestemden belandt dan al snel in een tunnelvisie.


Blok houdt de boel echter scherp, waakt over het liberale gedachtengoed. Hij zit al sinds 1998 in de Tweede Kamer en heeft de nodige crises voorbij zien trekken in de partij. Hij zag Geert Wilders met veel commotie opstappen. Een paar jaar later ging Rita Verdonk. Blok bleef Rutte trouw, ook toen de partij naar een absoluut dieptepunt in de peilingen afgleed, en toen de kritiek op zijn leiderschap in de media doorsijpelde. Blok geldt als een van de weinigen waarop Rutte nooit kwaad wordt. Rutte wilde per se dat hij in 2010 fractievoorzitter werd. Omdat hij bij de formatieonderhandelingen zat, omdat hij gedoger Wilders vrij goed kent, maar vooral ook omdat hij geen gevaar voor Rutte zelf vormt.


Pieter Korteweg

Ook Pieter Korteweg (70) is een man voor Mark Rutte van het eerste uur. De gelouterde econoom kent de rijksoverheid en het internationale bedrijfleven van huis uit. Tijdens de stevige bezuinigingen van het eerste kabinet Lubbers (1982-1986) was Korteweg thesaurier-generaal op het ministerie van Financiën. Tijdens de grote beurscrisis van 1989 was Korteweg topman bij Robeco. Ook in die zin is Korteweg interessant voor Rutte: een gesprekspartner die al eens een grote internationale financiële crisis aan den lijve ondervond.


Met een enorm netwerk en de daarbij behorende kennis. Vanaf 2006 hebben de twee regelmatig contact. Korteweg schreef het verkiezingsprogramma voor de VVD van 2002. In het najaar van 2001 leek het erop dat de partij met het programma van Korteweg voor het eerst de grootste zou worden. Dat ging niet door: de LPF van Fortuyn gooide roet in het eten.


Klaas Knot

Klaas Knot (44) is de man die Rutte moet adviseren over de euro. Hij is net aangetreden als directeur van De Nederlandsche Bank. Daar moet hij vooral afrekenen met de ons-kent-ons-cultuur. DNB ligt al een tijd onder vuur. De toezichthouder had ten onrechte in 2005 een vergunning gegeven aan de bank van Dirk Scheringa.


Onder leiding van Knot moet DNB krachtiger gaan optreden. Maar voor zijn benoeming, afgelopen april, was hij al een insider. Hij kent het Haagse wereldje goed. Als plaatsvervangend thesaurier-generaal op het ministerie van Financiën gold hij als naaste adviseur van minister Jan Kees de Jager. Nu praat hij ook de premier geregeld bij tijdens deze economisch roerige tijden.


Ben Verwaaijen

Een man waar zelfs Mark Rutte de zenuwen van kan krijgen is Ben Verwaaijen (59). De Executive Officier van Alcatel/Lucent ontvangt sinds het fractievoorzitterschap van Mark Rutte de VVD-top in zijn huis in Frankrijk. De liberalen komen daar om lastige vragen te krijgen. Verwaaijen zorgt ervoor dat ze elkaar in de gesprekken niet uit de wind houden. Wat is het doel , waar gaat de VVD naar toe? VVD-fractievoorzitter Stef Blok is erbij, de partijvoorzitter Benk Korthals, premier Mark Rutte en senaatsfractievoorzitter Loek Hermans.


Verwaaijen was ooit hoofdbestuurslid van de VVD, schreef mee aan het verkiezingsprogramma van de partij in 2006. Hij was snel een belangrijke counterpart voor Rutte, die in dat jaar voor het eerst lijsttrekker was en zich laafde aan de internationale economische kennis van Verwaaijen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden