De premier, de playboy en het goud

Een groot corruptieschandaal laat zien hoe Turkije buurland Iran jarenlang heeft geholpen om Westerse sancties te ontduiken. Premier Erdogan werkt het onderzoek tegen.

Als op 1 januari 2013 een vliegtuig in de buurt van de Turkse stad Istanbul in dichte mist belandt, voorziet niemand dat de lotgevallen van het vliegtuig de voorbode zijn van een corruptieschandaal dat de regering van de vroom-islamitische premier Erdogan in grote problemen zal brengen.

Het toestel kan vanwege de mist niet landen op de luchthaven aan de Aziatische kant van Istanbul en moet uitwijken naar een ander vliegveld aan de Europese kant. Daar doen douanebeambten een ontdekking. Hoewel de vrachtpapieren melden dat gewone metalen van een bescheiden waarde aan boord zijn, blijkt de vracht in werkelijkheid te bestaan uit anderhalve ton goud met een geschatte waarde van 48 miljoen euro. De autoriteiten houden het vliegtuig aan de grond.

Als het nieuws over het toestel uitlekt naar de Turkse media, wordt er al snel gespeculeerd: de geheimzinnige goudvracht zou vanuit Ghana via Dubai op weg zijn geweest naar Iran. Het zou een Turkse betaling zijn voor Iraans gas - een manier om Westerse sancties tegen Iran te ontduiken. Maar het bedrijfje dat het goud transporteert laat er niets over los. En ook de Turkse regering zwijgt. Anderhalve maand later mag het vliegtuig doorvliegen. Als journalisten vragen blijven stellen over de schimmige goud-voor-gas-deals, reageert de Turkse minister van Economische Zaken, Zafer Çaglayan, afgemeten. 'Wij blijven goud exporteren naar wie het maar wil hebben.'

Minister Çaglayan weet daarmee voorlopig het deksel op de beerput te houden. Maar niet voorgoed. Tien maanden later zal de gematigd islamistische regering van premier Recep Tayyip Erdogan door een schandaal rond de goud-voor-gas-transacties met Iran alsnog zwaar in de problemen komen.

Een van de sleutelfiguren in het schandaal is de rijke, playboy-achtige zakenman Reza Zarrab, die van Iraanse afkomst is. Hij heeft goede contacten in en rond Erdogans regering en is getrouwd met de Turkse popzangeres en society-figuur Ebru Gündes die, als we de lokale roddelbladen mogen geloven, door hem wordt overladen met dure cadeaus. Als paparazzi met draaiende camera vragen welke geschenken zij nog meer verwacht, antwoordt Gündes met een schalks lachje: 'Mijn echtgenoot denkt er over de planeet Mars voor mij te kopen.'

Volgens onderzoek van Turkse rechercheurs, dat is uitgelekt naar plaatselijke media, is Zarrab een van de Iraanse tussenpersonen die hun vaderland helpen om, in weerwil van Westerse sancties, olie en gas te blijven exporteren. De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben in 2010 sancties ingesteld tegen de regering in Teheran, om te voorkomen dat Iran kernwapens ontwikkelt en om de Iraniërs te dwingen hun nucleaire programma onder toezicht te stellen. In maart 2012 is Iran bovendien afgesneden van het zogenoemde SWIFT-systeem voor internationale bancaire overboekingen. Daardoor is het onmogelijk geld over te maken van en naar Iran.

Om toch olie en gas te blijven verkopen, gebruiken de Iraniërs rekeningen bij de Halkbank, een Turkse staatsbank. Op deze rekeningen laten ze afnemers in Turkse lira betalen voor olie- en gasleveranties. Met die lira kopen ze goud, dat ze vervolgens naar Iran en de Verenigde Arabische Emiraten vervoeren. In de Emiraten wordt een deel van het goud omgezet in buitenlandse valuta, waarvan goederen worden gekocht.

Goudexport

Door de constructie groeit de Turkse goudexport explosief. In 2012 voert Turkije ineens 4,8 miljard euro aan goud uit naar Iran, tien keer zo veel als een jaar eerder. De goudexport naar de Emiraten stijgt naar 3,4 miljard euro, maar liefst zestien keer zo veel als het jaar er voor. Een bekende Turkse investeerder zal later zeggen dat Halkbank lijkt te hebben gefungeerd 'als de centrale bank van Iran.'

De constructie is - strikt genomen - niet illegaal. Washington en Brussel zien haar in eerste instantie ook door de vingers, omdat ze weten dat Navo-bondgenoot en EU-kandidaatlid Turkije voor zijn gastoevoer grotendeels afhankelijk is van Iran. Maar naarmate de bedragen toenemen, en ook andere landen de goud-voor-gas-route via Halkbank gaan gebruiken, groeit de irritatie. Amerika en Europa dreigen met sancties tegen Halkbank. En in maart 2013 zet Washington sancties op goudexport naar Iran.

Om de Turkse machthebbers aan zijn zijde te houden, overlaadt Zarrab hen met steekpenningen en cadeau-tjes, zo constateren politierechercheurs in uitgelekte delen van het justitiedossier. Volgens de rechercheurs deelt Zarrab in totaal 46 miljoen euro smeergeld uit aan onder anderen de ministers Çaglayan (Economische Zaken), Güler (Binnenlandse Zaken) en Bagis (Europese Zaken).

Zo zet de Iraniër zijn persoonlijke zakenjet in om minister Çaglayan en diens familie mee te nemen op een pelgrimsreis naar Mekka. En als de minister tegen Zarrab zegt dat hij in Genève een mooi horloge van het merk Patek Philippe heeft gezien, stuurt de Iraniër meteen een medewerker naar Zwitserland om het horloge ter waarde van 240 duizend euro te kopen. Politiemensen luisteren mee als Zarrabs medewerker vanuit Zwitserland belt met een assistent van de minister. 'Ik heb dat ding al gekocht', zegt de medewerker. 'Is er nog iets dat ik voor jouw vrouw of kinderen kan meenemen?'

Volgens een onthulling van een Turkse nieuwswebsite waarschuwt de inlichtingendienst MIT Erdogan in het voorjaar van 2013 in een rapport voor de 'nauwe banden' tussen Zarrab en enkele ministers. De veiligheidsdienst waarschuwt dat, als de banden naarbuiten komen, ze 'kunnen worden gebruikt tegen de regering.' Wat de premier met dit rapport van zijn spionnen doet, is onbekend. Maar acht maanden later, op 17 december, veroorzaakt de politie een politieke aardschok.

Dozen vol contanten

Agenten arresteren Zarrab, de directeur van Halkbank en tientallen anderen die warme banden onderhouden met Erdogans regering, op beschuldiging van corruptie; 24 verdachten blijven na de eerste verhoren vastzitten, onder wie de zoons van de ministers Çaglayan en Güler. In de woning van de bankdirecteur ontdekt de politie 3 miljoen euro aan contanten in schoenendozen; bij de zoon van minister Güler thuis vinden de rechercheurs een bankbiljettenteller en kluisjes vol cash.

Popzangeres Ebru Gündes, echtgenote van Zarrab, reageert in de tv-talentenjacht De stem van Turkije, waarin zij jurylid is, geschokt op de arrestatie van haar Iraanse man. 'Hij is de vader van mijn kind', zegt ze snikkend. 'We gaan door een donkere periode. Maar ik weet dat elke nacht eindigt en dat er altijd weer een ochtend komt.'

Voor premier Erdogan vormt het schandaal de ernstigste bedreiging in de elf jaar dat zijn gematigd islamistische regering aan de macht is. De premier reageert woedend. Hij ontslaat de in opspraak geraakte ministers en beschuldigt aanhangers van de invloedrijke moslimgeestelijke Fethullah Gülen, met wie hij in een machtsstrijd verwikkeld is, ervan achter het corruptieschandaal te zitten. Volgens Erdogan spant de geestelijke samen met Amerika en Israël, die Iran een hak willen zetten.

Intussen doet Erdogan er alles aan om het onderzoek te frustreren. De premier laat honderden politiemensen overplaatsen. Hij laat wetswijzigingen opstellen die zijn greep op de rechterlijke macht moeten vergroten. En hij neemt het op voor Halkbank, waarvan de groei volgens hem concurrenten ergert. 'Ze nemen deze succesvolle staatsbank op de korrel, omdat ze bang zijn voor deze bank.'

In hoeverre Erdogan de gemoederen tot bedaren kan brengen, moet worden afgewacht. In Turkije zijn over anderhalve maand gemeentelijke verkiezingen. De oppositie heeft er dan ook alle belang bij om het schandaal onder de aandacht te houden. En kritische media komen vrijwel dagelijks met nieuwe sappige details. De belangrijkste leider, Kemal Kiliçdaroglu, voorspelt meer vuil. Kiliçdaroglu: 'Er zal de komende dagen nog meer corruptie worden onthuld.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden