De precieze loop van de weg blijft een raadsel

Vervolg van pagina 1.

Dat Jeneson gidst, heeft alles te maken met de huidige expositie in haar museum, Er was eens een Romeinse weg, over het netwerk dat de buitengewesten Germania Inferior en Gallia Belgica omspande. Er staan objecten van een ANWB avant la lettre: wegwijzers en mijlpalen van steen gaven de richtin aan naar steden en de te overbruggen afstanden in Romeinse mijlen (1478 meter) of leugae (2222 meter).


Geen misverstand: de Via Belgica is nooit een Via Appia met een plaveisel van nauw aansluitende stenen geweest. Een plaat in het museum van meer dan tien meter breed toont een doorsnee van de Gallo-Germaanse heerweg, een precieze afdruk van een vondst enkele kilometers westelijker aan de rand van een bedrijfsterrein in Voerendaal. De Romeinen gebruikten hier een mengsel van kalksteen, leemlagen en aangestampte kiezelpakketten van acht tot negen meter breed. Het midden was hoog, aan de zijkanten liep de weg af, zodat het regenwater kon afvloeien. Ernaast lagen zandpaden, afgezoomd met greppels - al zijn die parallelle stroken alleen in het naburige Rijnland in Duitsland blootgelegd.


Op de expostie zijn 250 objecten te zien, afkomstig van 19 musea uit vijf Europese landen. De uitstalling is ontwikkeld met het museum Forum Antique in Bavay in Noord-Frankrijk, eveneens gelegen aan de Via Belgica.


Naast mijlpalen en wegwijzers (authentiek en nagemaakt) passeert de bezoeker onder meer een replica van de brug bij Maastricht met de nog originele metalen paalschoenen die uit de Maasbodem zijn opgedregd, een bronzen landmeterskruis, een waterpas, paardensandalen, houten karren en gedeelten van grafstenen; de allerlaatste reis is een thema op de tentoonstelling.


De bebouwing langs de Via Belgica van weleer wordt al wat dunner ter hoogte van de plaats waar de kiezelpakketten met het bolle wegdek onder nog geen halve meter klei zijn ontdekt. Twee palen op een afstand van negen meter aan de rand van het bedrijfsterrein in Voerendaal markeren nog de plek, maar juist vanaf daar tot aan Valkenburg is het gissen naar de precieze loop van de weg. De oorzaak: het land begint flink te heuvelen. Waar het tracé op Belgisch en Duits grondgebied behoorlijk recht en vlak kon blijven, moesten de wegbouwers van toen dat stramien op Limburgs grondgebied laten varen. Volgens Jeneson kozen ze vrijwel nooit voor de dalen omdat daar vaak water stond, maar meden ze ook de toppen om steile hellingen te voorkomen. Een route halverwege de glooiingen is aannemelijk, maar archeologisch bewijs ontbreekt. Voor de aanleg en reparaties van latere wegen zijn bovendien hele grindlagen, die mogelijk tot de Via behoorden, afgegraven. Er is nog een blinde vlek: vanaf Heerlen naar de Duitse grens bij Rimburg staat het parcours niet vast.


De conservator probeert onderweg het voorstellingsvermogen te prikkelen. Daar, een oude groeve voor het Kunrader steen. Voel eens hoe bros de lagen zijn. De Romeinen gebruikten het als bouwsteen, ze maakten er witkalk van, waarmee ze de muren pleisterden. Hier, te midden van bomen en struiken, is een melding geweest van een vierkant fundament van mergelsteen met Romeins vaatwerk in de buurt - het zou een bijzonder graf geweest kunnen zijn. Verderop: een vondst van fragmenten van een zuil, spijkers, ijzeren voorwerpen - een villa is waarschijnlijk. 'Stel je voor, op deze plek. Wat een uitzicht!'


In het dorpje Klimmen doet de pastoor nog een duit in het zakje. Frans Crutzen is ervan overtuigd dat de kerktoren deels bestaat uit de wand van een laat-Romeinse burgus, een toren waarin bewoners zich verschansten bij onheil. Wie door een opening van een ijzeren plaat op het aanpalende Vrijthof kijkt, ziet de precieze plek. Wetenschappers twijfelen echter; het kan ook dat het gesteente later van elders is aangevoerd om de kerk op te trekken.


Er is meer bijstelling aan de orde. Karen Jeneson heeft voor promotieonderzoek de Romeinse landschapselementen tussen Tongeren in België en Keulen bestudeerd. Aan de hand van vooroorlogse opgravingen door vooral amateurs - dorpsdokters en pastoors - was volgens haar een nogal romantisch beeld ontstaan. 'Het idee was dat de heuvels hier volstonden met witgepleisterde villa's onder rode dakpannen, waarin de eigenaar zich al druivenetend in toga tussen de muurschilderingen begaf.' Die villa's stonden er wel, maar die waren in de praktijk vooral boerderijen met een woonhuis van steen. De elite was een beperkte groep. Aannemelijk is dat een aanzienlijk deel van de bevolking woonde in onderkomens van organisch materiaal als hout, stro en leem. Die zijn archeologisch moeilijk te traceren.


Het is ook de vraag of er daadwerkelijk veel volbloed Romeinen hebben gewoond. Julius Caesar had de oorspronkelijke bevolking, de Eburonen, vrijwel uitgemoord. Zijn opvolger Augustus bracht Germanen over vanuit gebieden ten oosten van de Rijn om het land opnieuw te bevolken. Niet alle soldaten uit de legioenen keerden na 20 jaar dienst terug naar hun geboorteplek, maar vestigden zich in het achterland van hun legerplaatsen. Intussen nestelden zich daar ook gelukzoekers uit andere delen van het Romeinse rijk, zoals Galliërs, Daciërs en Grieken. Jeneson: 'Het was hier een smeltkroes, een multiculturele samenleving.'


Vandaag , een grijze doordeweekse novemberdag, is het vooral stil in de buurtschappen Ransdaal, Termaar en Craubeek, waaronder, wie weet, ooit de Via Belgica heeft gelopen. Wie te voet het traject volgt, krijgt onwillekeurig toch de neiging de sporenzoeker te gaan uithangen. In een zijstraatje heeft een graafmachine grote happen uit de bodem genomen. Zie: kiezelpakketten! Grote plekken vol steentjes!


Maar de heerweg is het niet. Een van de bouwvakkers verschaft opheldering. Dit grind hier diende ooit als verharding voor een tijdelijke parkeerplaats. Langs de Via Belgica is in de 21ste eeuw vooralsnog de verbeelding aan de macht.


Er was eens een Romeinse weg: t/m 1 april in het Thermenmuseum, Heerlen. www.thermenmuseum.nl


WEER LEVEN IN DE VIA

In samenwerking met de provincie Limburg ondersteunen de aanliggende gemeenten Maastricht, Meerssen, Valkenburg, Voerendaal, Heerlen en Landgraaf initiatieven die de Via Belgica weer tot leven gaan brengen. Ook Parkstad Limburg, het centrum voor regionale geschiedenis Rijckheyt en het Thermenmuseum in Heerlen doen mee. Naast tracering, behoud en bescherming is het doel de weg in te zetten voor erfgoededucatie, bevordering van het toerisme en landschapsontwikkeling.

Er is onder meer een GPS-gestuurde route in de maak, de Via Belgica Digitales, die toeristen op hun mobiele telefoon de weg wijst langs de vroegere verbinding tussen Maastricht en Landgraaf en ondertussen informatie geeft over de vindplaatsen die worden gepasseerd. Naar verwachting is de route vanaf zomer 2012 operationeel. Tot maart zijn er maandelijks lezingen in het Thermenmuseum over reizen en wegen in het Romeinse rijk. Op 15 december komt de classicus en historicus Fik Meijer vertellen. www.viabelgica.nl

Archivaris René Voorburg van de Koninklijke Bibliotheek heeft op basis van de zogenoemde Peutingerkaart, een middeleeuwse kopie van een Noord-Romeinse wegenkaart, een speciale routeplanner gemaakt. Wie twee plaatsen invult, ziet welke route de Romeinen destijds namen.

Te vinden op www.omnesviae.org.

MEER ROMEINS LIMBURG

Het 2000 jaar oude badhuis in Heerlen is het best bewaarde Romeinse gebouw in Nederland. Het is pas in 1941 blootgelegd. In 1977 is het een museum geworden. Een loopbrug en galerijen ontsluiten het complex. Computeranimaties tonen een reconstructie. Voor kinderen zijn er speurtochten uitgezet. Vanaf het Thermenmuseum is een rondwandeling te maken, 'Van Vicus naar Villa'. Plekken van de Via Belgica, villa's, bruggen en grafvelden worden beschreven. De lengte is 18 kilometer. In Voerendaal is de trein terug te nemen. Dan is de afstand 12 kilometer. Wie in Klimmen de bus neemt, legt 10 km af.

www.thermenmuseum.nl

Vlak over de Belgische grens, in Tongeren, ligt het Gallo-Romeins museum, in het bezit van naar schatting 170 duizend objecten uit de Romeinse tijd: muurfragmenten, juwelen, beeldjes en vaatwerk. Modellen op schaal. Winnaar van de Museum of the Year Award 2011.

www.galloromeinsmuseum.be

De collectie van het Limburgs Museum in Venlo bevat archeologische voorwerpen. Er is ook een Romeins woonwarenhuis ingericht, Ixea, waar replica's van meubels van toen te koop zijn. Een restaurant serveert passende gerechten. www.ixea.nl.

In een mergelgroeve bij Valkenburg zijn Romeinse catacomben nagebootst. Nissen en kamers met replica's van plafondschilderingen en beelden. www.katakomben.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden