De pragmatische rebel van Buurtzorg Nederland

Op het tweede gezicht: Jos de Blok

Jos de Blok maakte er even zelf deel van uit, van de groeiende kaste van managers in de zorg die hij zo verafschuwde. Maar hij kon niet aanzien hoe het beroep van wijkverpleegkundige werd uitgehold. Dus begon hij Buurtzorg Nederland.

Jos de Blok werd vijf keer op rij gekozen tot 'Werkgever van het jaar'. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Zorgondernemer Jos de Blok was al pragmaticus voor hij dat woord kende. Als jongen, woonachtig in het Zeeuws-Vlaamse Vogelwaarde, vroeg zich af waarom de producten in de buurtsupermarkt van zijn oom duurder waren dan die van een branchegenoot in het verderop gelegen Axel. Na enig marktonderzoek stelde hij vast dat zijn oom de verkeerde leveranciers had. Zo herinnert Lucien de Blok, Jos' vijf jaar jongere broer, zich het althans. En hij meent ook te weten dat zijn oom inderdaad zijn voordeel heeft gedaan met het advies van Jos.

Mensen die Jos de Blok uit die tijd kennen, omschrijven hem als de motor dan wel de spil van het gezin - bestaande uit maatschappelijk betrokken ouders, vier jongens, van wie Jos de op één na oudste was, en één meisje. 'Jos was wat stoerder dan ik', zegt Lucien. 'Net iets rebelser en net iets doortastender. We deelden een slaapkamer in ons ouderlijk huis. En we trokken samen op tegen ons oudere broertje en zusje.' Met animositeit ging dat overigens niet gepaard. 'We deden niets ten nadele van anderen. Eigenlijk waren we voorbeeldige jongens.'

Jos bekommerde zich om de talenten van zijn jongere broer. 'Ik wilde graag drummen, dus scharrelde Jos een drumstel op. Van zijn eigen geld, als ik mij goed herinner. Want hij kon makkelijk leren en had dus tijd om her en der wat bij te verdienen. Hij regelde ook dat ik tekenlessen kon volgen in Sint Niklaas, in België. Daar bracht hij me op zijn brommer naartoe. Ik geloof niet dat hij ooit verstek heeft laten gaan.'

'Niet incestueus'

Buurtzorg is een stichting zonder winstoogmerk. Het jaarsalaris van Jos de Blok bedraagt 139 duizend euro. Omwille van de binding van de ruim 8000 medewerkers met Buurtzorg worden op gezette tijden studiedagen georganiseerd, en is een IT-systeem opgezet waarop medewerkers ervaringen kunnen uitwisselen en elkaar vragen kunnen stellen. Dit IT-systeem is ontwikkeld en wordt beheerd door Buurtzorg Concepts BV, waarvan De Blok 27 procent van de aandelen bezit. Buurtzorg verzorgt zelf de bijscholing van zijn medewerkers, maar koopt, aldus Arend Jan Zwart, ook onderwijs in bij derden, zoals de Radboud Universiteit. 'We willen niet te incestueus worden.'

Moeilijke dingen vereenvoudigen

Sinds een paar jaar kan Lucien in de kranten en op televisie de wederwaardigheden volgen van zijn broer, de oprichter en directeur van thuiszorgorganisatie Buurtzorg Nederland. 'Een eigenaardige sensatie.' Maar zijn handelwijze en drijfveren zijn nog dezelfde als in de tijd dat ze hun slaapkamertje deelden. 'Hij vereenvoudigt moeilijke dingen. En hij spreekt daarover in gewone taal.' Die kenmerken sprongen Jos' studiegenoot, en huidige Buurtzorg-collega, Arend Jan Zwart meteen in het oog toen hij hem in 1974 trof op de Nijmeegse verpleegkunde-opleiding. 'Hij vroeg zich altijd af of bestaande praktijken ook de beste waren, en of er niet te veel leidinggevenden waren.' Deze 'rebelse geest' manifesteerde zich in de optredens die De Blok en Zwart als cabaret-duo verzorgden en in de uitreiking van een 'gouden anus' aan de directeur van hun opleiding. Ook maakten ze, met eenvoudige middelen, een kritische film over de psychiatrie in Nederland. 'Als Jos zich ergens over verbaasde, dééd hij daar altijd wat mee.'

Ook Buurtzorg is in 2006 geboren uit verbazing over de manier waarop de thuiszorg was georganiseerd. De Blok en zijn toenmalige vrouw Jenneke waren in de jaren negentig werkzaam als wijkverpleegkundigen. Met veel genoegen, zei hij vorig jaar in de Volkskrant. Totdat ook de thuiszorg in de greep raakte van de managers - mensen die vaak geen enkele beroepservaring hadden in deze sector. 'Vanaf dat moment werd niet meer vanuit het perspectief van de klant gedacht, maar vanuit het perspectief van de organisatie. Wijkverpleegkundigen werden gereduceerd tot uitvoerders van de dingen die de managers hadden bedacht.'

Jos de Blok in 1970 als tienjarige met zijn familie, De Blok staat in het midden (met colbertje).

Steunkousen

Zo bedachten de managers dat het klassieke takenpakket van de wijkverpleegkundige - van huishoudelijk werk tot uiteenlopende medische handelingen - het best in verschillende 'producten' kon worden opgeknipt, en dat elk product een aparte uitvoerende had. 'De een was er voor de steunkousen', zei De Blok in de Volkskrant, 'de ander voor eenvoudige medische hulp, weer een ander voor iets ingewikkelder medische hulp. Als je pech had, kreeg je maandelijks wel veertig verschillende hulpverleners over de vloer.'

Deze complexe logistiek vereiste een omvangrijk management, met alle budgettaire gevolgen voor de thuiszorg van dien. Hijzelf ging in 1993 ook tot die kaste behoren. Zijn mars door de thuiszorginstituties leidde naar de functie van groepsdirecteur bij Carint. In die hoedanigheid was hij verantwoordelijk voor 'innovaties en (para-) medische diensten'. Maar gaandeweg groeide zijn verbazing over de bedrijfscultuur waarvan hij deel uitmaakte. 'Ik was destijds een van de zestien directeuren. Daaronder had je nog een laag regiomanagers en andere leidinggevenden, en een administratieve afdeling van 50 à 60 mensen.' Professionalisering heette dat. Maar intussen werd het beroep van wijkverpleegkundige volkomen uitgehold.

Tekst gaat verder onder de foto

Jos de Blok Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Keukentafel

'Hij voelde zich niet behaaglijk in zo'n hiërarchische organisatie', zegt zijn huidige partner Gonnie Kronenberg die als secretaresse bij Carint werkte toen De Blok er groepsdirecteur was. 'En we gingen ons afvragen: valt dit hier allemaal niet anders, simpeler te organiseren.' Letterlijk aan de keukentafel - de zijne - ontstonden de plannen voor wat nu Buurtzorg Nederland is: een 'platte' organisatie met een, in Almelo gevestigd, hoofdkantoor waar 40 mensen werken die zorgbehoevenden (momenteel zijn dat er zo'n 70 duizend) in contact brengen met een van ongeveer 750 zelfstandige wijkteams. Die teams bestaan uit wijkverpleegkundigen die, net als De Blok dertig jaar geleden, verantwoordelijk zijn voor een klant en niet voor een klein onderdeel van diens zorgbehoeften.

In 2006 begon De Blok met drie anderen, onder wie Gonnie Kronenberg, met zijn eigen organisatie. 'We zeiden op een geven moment tegen elkaar: kom, we proberen het gewoon', zegt Kronenberg. Carint nam De Blok niet kwalijk dat hij, met medeneming van drie andere werknemers, voor zichzelf begon. 'We hebben heel leuk afscheid genomen', verzekert Kronenberg. Maar bij andere branchegoten ontmoetten zij meer weerwerk, zegt Zwart. 'Buurtzorg werd ervan beticht de beste mensen weg te pikken van andere organisaties. Maar daar hoefde Jos zich helemaal niet voor in te spannen: het gebeurde vanzelf.'

Stip aan de horizon

Aan 'management speak' heeft Jos de Blok een grondige hekel. Getuige zijn reactie op de vraag van het blad Management Scope over 'strategieën en stippen aan de horizon'. 'Als je net te horen hebt gekregen dat je kanker hebt, dan zit je niet te wachten op een wijkverpleegkundige die met die stip aan de horizon in haar hoofd zit. Ons werk heeft altijd gedraaid om het opbouwen van relaties met cliënten, zonder al die strategische flauwekul.'

'Staatssteun en concurrentievervalsing'

Kronenberg kan zich geen aanloopproblemen herinneren. 'In een mum van tijd hadden we een wijkteam in Enschede, en sindsdien is het goed blijven gaan - zij het dat de groei van Buurtzorg de laatste jaren iets minder onstuimig is dan in het begin.' De organisatie telt momenteel zo'n 8000 werknemers en heeft een omzet van zo'n 275 miljoen euro per jaar. Eerder deze maand heeft De Blok de contracten van enkele duizenden werknemers van het failliete thuiszorgbedrijf TSN kunnen overnemen. Deze transactie is bespoedigd door de toekenning van 5 miljoen euro uit het innovatiefonds van het ministerie van VWS. 'Staatssteun en concurrentievervalsing', gromde brancheorganisatie BTN. Maar daarvan wil De Blok niets weten. 'Ik introduceer een nieuwe manier van werken. Er staat mijn collega's niets in de weg om hetzelfde te doen en ook een beroep te doen op innovatiegelden.'

Vast staat dat De Blok door zijn cliënten en zijn medewerkers op handen wordt gedragen. De klanten van Buurtzorg zijn tevredener over de genoten zorg dan de klanten van de branchegenoten. De Blok werd vijf jaren op rij gekozen tot 'werkgever van het jaar' in de categorie 'meer dan 1000 werknemers'. Maar ook daarvan zijn de critici van De Blok niet onder de indruk. Zij verwijten hem 'afschuifgedrag', waarbij ze doelen op het feit dat de Buurtzorg-cliënten die naar en verpleeghuis worden doorverwezen gemiddeld iets jonger zijn dan hun lotgenoten bij andere organisaties. Dat De Blok zo geliefd is bij zijn mensen zegt Hans Buijing van brancheorganisatie BTN ook niet zoveel. 'Er zijn veel groupies die klakkeloos en kritiekloos de ideeën en plannen van Buurtzorg overnemen en uitdragen', liet hij optekenen in NRC Handelsblad. 'Soms hoor je dat bijeenkomsten een wat sektarisch karakter hebben.' Daarbij gaat de veronderstelde voorganger steevast gekleed in zwart.

Jos de Blok. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Bij uitstek Nederlands

Van blinde adoratie of van sektarisme is echter geen sprake, zegt bedrijfskundige Sharda Nandram, die het organisatiemodel van Buurtzorg twee jaar bestudeerde. 'Voor dat soort dingen zijn we in Nederland te nuchter. En Buurtzorg is met zijn pragmatische mindset bij uitstek Nederlands.' Wat niet wegneemt dat de neiging om een leider te corrigeren afneemt naarmate een organisatie succesvoller wordt - ook als die leider, zoals Jos de Blok, uitblinkt in 'informele communicatie'. Volgens Arend Jan Zwart, die bij Buurtzorg verantwoordelijk is voor 'scholing en opleiding', doet De Blok er juist alles aan om afhankelijkheid van een leider te ontmoedigen. 'Dat is de kern van Buurtzorg, met zijn zelfsturende teams. Afgezien daarvan wordt hier ook over hem gemopperd.' Waarover bijvoorbeeld? 'Ik heb weleens tegen hem gezegd dat hij wel héél graag in de schijnwerpers staat. Hij ontkende dat niet, maar voegde daaraan toe dat zijn publieke optredens ook een doel dienen.'

Dat doel verdraagt geen verbetenheid, zegt De Bloks broer Lucien. 'Ik sta ervan versteld hoe ontspannen hij omgaat met spanningen. Zo maakte hij in de tijd dat de overname van TSN alle aandacht opeiste nog ruimte vrij in zijn agenda om in Amersfoort de crematie bij te wonen van een wijkverpleegkundige. Natuurlijk, daarmee bind je je mensen ook aan je. Maar dat was zeker niet zijn oogmerk.'

De Blok maakt school buiten zijn eigen sector en buiten zijn eigen land. In Zweden is de werkwijze van Buurtzorg al geïntroduceerd, delegaties uit andere landen bestuderen hier de praktijk van zelfsturing. 'Jos gaat vaak in op uitnodigingen om duidelijk te kunnen maken hoe nodeloos ingewikkeld de huidige managementpraktijk is', zegt zijn partner Gonnie Kronenberg. 'Tegenwoordig probeert hij wat vaker nee te zeggen, zeker als hij een bijeenkomst heeft bezocht waar die gelikte managementtaal werd gesproken waar hij zo'n hekel aan heeft. Maar als hij wordt gevraagd door een aardig iemand, trekt hij toch weer zijn agenda.

Jos de Blok in 1970 als tienjarige (boven).

CV Josephus Bernardus Imelda (Jos) de Blok

1960
Geboren in Vogelwaarde, Zeeuws Vlaanderen (10 augustus)

1972-1978
vwo Jansenius Lyceum in Hulst

1978-1980
heao (na twee jaar gestopt)

1981-1984
A-verpleging

1984-1987
hbo V (verpleegkunde)

1987-1993
wijkverpleegkundige

1993-1996
diverse staffuncties in thuiszorgorganisaties

1996-1999
centrummanager Sensire

1999-2001
extern expert NIZW (deeltijd)

2000-2003
unitmanager Carint

2003-2006
groepdirecteur Carint Borne

2006-heden
directeur/bestuurder Stichting Buurtzorg Nederland.

Jos de Blok heeft drie zoons uit een eerder huwelijk.

Zie ook: www.buurtzorgnederland.com

Jos de Blok in zijn jeugdjaren.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.