De prachtige dame is oud en krakkemikkig geworden

Er brokkelt af en toe wat af van de Utrechtse Dom. Steen voor steen gaan restaurateurs nu de toestand inventariseren. 'Deze steen is behoeftig', zegt de torenbeheerder.

Beheerder Jaap van Engelenburg, die soms vijf keer op een de dag de 465 treden beklimt: 'De liefde voor de Dom zit diep bij veel Utrechters.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Staande in de Lantaarn, de imposante 25 meter hoge ruimte in het bovenste deel van de Domtoren, wijst beheerder Jaap van Engelenburg een plek aan die illustreert dat het Utrechtse icoon snakt naar een onderhoudsbeurt. Waar twee middeleeuwse bogen bij elkaar komen, is het natuursteen afgebrokkeld. Er zijn klemmen aangebracht om verder verval te voorkomen.

Hoe kan dat nou?

Het was in deze ruimte dat Van Engelenburg in 2015 de scheuren in een hoekstuk van een van de gotische bogen voor het eerst opmerkte. 'Mijn oog viel er op en ik dacht: hoe kan dat nou? Toen wist ik: deze prachtige dame is oud en krakkemikkig aan het worden, er moet wat gebeuren.'

Na de melding van de torenbeheerder deed de Utrechtse monumentenwacht een onderzoek naar de staat van de 112 meter hoge toren. De uitkomst was dermate verontrustend dat vorig jaar uit voorzorg op twee niveaus netten zijn geplaatst, om afbrokkelend natuursteen op te vangen.

De komende weken begint het onderzoek naar de staat van de binnenkant van de Dom. Dan had ook de steiger geplaatst moeten zijn van waaruit de conditie van de buitenkant van de toren kan worden onderzocht, maar zo'n hoge steiger bleek niet zo snel te regelen. Dat deel van het onderzoek begint nu eind van het jaar.

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Crowdfunding

Dan moet ook blijken hoeveel de opknapbeurt gaat kosten; voorlopig is de schatting: tussen de 10- en 30 miljoen euro. Het Rijk en de provincie hebben elk 4 miljoen euro toegezegd, de gemeente heeft vast 2,5 miljoen euro opzij gelegd. Utrecht wil fondsen gaan werven voor de rest en denkt daarbij ook aan acties, mogelijk via crowdfunding.

Dat geld komt er, is de verwachting. 'De liefde voor de Dom zit diep bij veel Utrechters', zegt Van Engelenburg, zelf geboren en getogen in de stad. Zijn conditie is uitstekend: soms beklimt hij vijf keer op een de dag de 465 treden. De bouw van de toren begon in 1321. Eeuwen later is de Dom nog steeds het gekoesterde hart van de stad.

'Zestig jaar hebben ze eraan gebouwd', vertelt de torenbeheerder. 'Behalve bakstenen gebruikten ze allerlei soorten natuursteen. Dat werd aangevoerd over het water, onder meer uit België en Duitsland. In de wijde omgeving waren ze onder de indruk van de hoogste toren van het land. En nog steeds is de Dom indrukwekkend.'

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Slijtage

Als Van Engelenburg liefdevol over een blok natuursteen wrijft, aan de buitenkant van de toren, kruimelen er kleine stukjes af. 'Tufsteen is gevoelig voor slijtage.' Wie beter naar de buitenmuren kijkt, ziet dat in de loop van de jaren sommige verweerde stenen al eens vervangen zijn door gladde exemplaren. De Dom is vaker gerestaureerd, elke veertig, vijftig jaar is er groot onderhoud nodig. De laatste opknapbeurt was in 1975. De werkzaamheden weerspiegelen de opvattingen van de tijd waarin die plaatsvonden.

'Kijk, dit zouden we nu bijvoorbeeld niet meer zo doen', zegt Van Engelenburg. Hij wijst op een betonnen vloertje dat begin vorige eeuw in een van de binnenruimten is gestort. Op enkele plekken is de ijzeren wapening erdoorheen geroest.

Honderd jaar geleden ging men grover te werk dan nu. 'Fouten van voorgaande restauraties zullen we moeten herstellen', zegt Van Engelenburg. Hij tikt tegen een voeg tussen de blokken. Omdat het cement, vertelt hij, een verkeerde samenstelling heeft, drukt het de stenen kapot. 'Door dat soort misrekeningen zitten we nu letterlijk met de brokken.'

De nieuwe restauratie gaat niet over één nacht ijs. Eerst wordt elk stuk natuursteen handmatig beklopt en beoordeeld. In een digitale tekening krijgt elke steen een nummer. Onderzoeksinstituut TNO, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de vakgroep Erfgoed van de gemeente kijken mee om te bepalen wat de beste aanpak is voor de restauratie.

Er zal discussie zijn over de uitvoering, vermoedt Van Engelenburg. 'Dit natuursteen is behoeftig, zijn levensduur is op.' Hij wijst op een hoekstuk aan de buitenkant. 'Maar zo'n verweerd stuk steen is eigenlijk te mooi om weg te halen.'

Beneden in de Domtoren. Binnenkort begint het onderzoek binnen in de Dom naar de staat van de stenen. Eind dit jaar volgt de inventarisatie aan de buitenkand van de toren. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden