De pr-oorlog tegen de Oranje-ketter

In de 16de eeuw wilde Spanje de Nederlanden bevrijden van de lutherse despoot Van Oranje. Een weinig vleiend beeld van de Nederlandse rebellen hoorde bij de oorlogspropaganda, ontdekte een Spaanse promovenda....

De hertog van Alva was een zorgzame vader die het Nederlandse volk in 1568 kwam bevrijden van een gruwelijke tiran. Ene Willem van Oranje, een geloofsafvallige, had onder het mom van een 'bevrijding' zijn legers aangezet tot brandstichting en plundering. Onder zijn juk waren de goede katholieke Nederlanders zo bang, dat ze 'noch durfden te praten, noch te zwijgen'.

Zo begint, als we de Spaanse bronnen uit die tijd mogen geloven, de Tachtigjarige Oorlog. Dat beeld staat haaks op het Nederlandse collectieve geheugen, beaamt de Spaanse promovenda Yolanda Rodríguez Pérez, die al tien jaar in Nederland woont. 'Een gemiddelde Nederlander zegt: in de Tachtigjarige Oorlog bevrijdden de Nederlanders zich van de bloeddorstige Spaanse onderdrukkers en ontstond de Republiek.'

Het is maar aan welke kant je staat, is de boodschap. En zoals het vaak gaat, wordt de mening van de tegenstander achteraf niet bepaald nauwgezet bestudeerd. Zo kan het gebeuren dat nu pas, 445 jaar na het begin van de strijd, voor het eerst is onderzocht welk beeld de Spanjaarden eigenlijk hadden van de Nederlandse rebellen. Vrijdag promoveert historisch letterkundige Rodríguez Pérez aan de Universiteit Utrecht op haar proefschrift De Tachtigjarige Oorlog in Spaanse ogen (Uitgeverij Vantilt, ISBN 9075697910, euro 24,90).

De perfect Nederlands sprekende Spaanse putte voor haar beeldvormingsonderzoek uit historische en literaire bronnen. In bibliotheken vond ze veel oorlogskronieken: ooggetuigenverslagen van soldaten, diplomaten en geestelijken. Ze las ook Relaciones: vlugschriften die als voorlopers van kranten worden beschouwd. Uit de literaire hoek bestudeerde ze prozageschriften, lofdichten en vooral veel toneelstukken over de oorlog.

Die bronnen zijn zelfs in Spanje nog nauwelijks bekeken vanuit beeldvormingsperspectief, zegt Rodríguez Pérez. Na de Vrede van Münster in 1648 verdwenen de Nederlanders al snel uit het Spaanse blikveld, en kregen tegenstanders als Frankrijk en Engeland alle aandacht. Bovendien hadden de Spanjaarden de oorlog verloren, en daar werden ze later niet graag aan herinnerd.

Tijdens de oorlog was dat heel anders. De Spaanse supermacht was diep geschokt door de opstand in de Nederlanden, zegt de promovenda. 'Een klein volk dat rebelleert tegen God en de Koning, tegen de natuurlijke orde, dat was ongehoord. Het morrelde aan de fundamenten van de maatschappij. De Spaanse reputación - reputatie - en honór - eer - waren in het geding.'

In een veelheid aan geschriften werden de Nederlanders daarom steeds meer 'gedemoniseerd'. Ze functioneerden daarmee ook meer en meer als spiegel van het Spaanse zelfbeeld: wat de bewoners van de Republiek niet waren, waren de Spanjaarden wél. 'De Spanjaarden waren op een missie. Ze moesten de wereld redden, het katholieke geloof verdedigen. Als je het leest, klinkt het net zoals de Amerikanen nu over Irak praten.'

Het standaardbeeld is dat de Spanjaarden de Nederlanders 'ketters, rebellen en piraten' vonden, zegt Rodríguez Pérez. 'Dat zullen zelfs veel Spanjaarden nu nog zeggen.' Maar die omschrijving blijkt te statisch en te ongenuanceerd.

Zo hadden de Spanjaarden aan het begin van de opstand nog niet het idee dat ze tegen een ander land vochten. Ze zagen de guerras de Flandes vooral als een burgeroorlog in de Nederlanden, waarbij ze moesten ingrijpen. Aanstichter van het onheil was de protestante tiran Willem van Oranje, die een groepje edellieden had opgestookt en het volk had verblind. Diens moordenaar, Balthasar Gerards, werd in een toneelstuk en in de kronieken daarom enorm verheerlijkt.

Stereotiepen over de Nederlanden stamden aan het begin van de oorlog nog uit de Klassieke Oudheid en uit de 15de en 16de eeuw. De Romeinen vonden de inwoners van het gebied drankzuchtige mensen, maar met veel vrijheidszin.

Spaanse schrijvers, onder de indruk van de nijverheid in steden als Brugge, omschreven de Nederlanden in de 15de eeuw als een rijk land, waar de mensen in weelde leefden.

Gaandeweg de strijd begon dat beeld zwarter te worden. Dappere zeevaarders werden bloeddorstige piraten. Ingenieuze dijkenbouwers beroofden opeens de vissen van hun rechtmatige grond. Het luilekkerland werd een koud en moerassig oord, waar soldaten in volgeregende loopgraven verkleumden.

De Nederlanders zaten bovendien de hele dag te schransen en bier te drinken (wijn was voor échte kerels) en mannen en vrouwen gingen veel te vrij met elkaar om. Baby's kregen wijn en bier uit kalebassen die de vorm hadden van vrouwenborsten.

Pas na het Twaalfjarig Bestand (1609-1621), toen de Republiek de facto bestond, werd de oorlog voor de Spanjaarden een conflict met een andere staat. De beelden werden toen steeds meer aan deze nieuwe staat gekoppeld, aldus de promovenda.

Zwartwit beelden floreerden, de propagandaoorlog bereikte zijn hoogtepunt - overigens van beide kanten. De Spaanse nieuwsbrieven verzwegen nederlagen als de val van Den Bosch in 1629, maar verheerlijkten het succesvolle beleg van Breda in 1625. De overwinning op de vloot van de Republiek bij Brazilië werd een heus toneelstuk, El Brasil restituido.

Toch ontdekte Rodríguez Pérez ook kritische geluiden. 'De diplomaat Bernardino de Mendoza bijvoorbeeld, die vóór 1609 in de Nederlanden had gewerkt en veel contacten onderhield met humanisten. Zijn kroniek is genuanceerd en feitelijk. Soms zei hij dat de opstandelingen goed hadden gevochten. Ook de geleerde Arias Montano, eerst een medestander van Alva, uitte kritiek. Hij beschuldigde Spanje bovendien van een ongekende hoogmoed.'

Het zijn 'dissonante echo's', zegt de Spaanse, die weinig sporen hebben nagelaten in de populaire verbeelding. In feite leeft de oorlogspropaganda uit die tijd nog altijd hardnekkig voort bij zowel Nederlanders als Spanjaarden. Misschien dat een nieuw geschiedenis-lesprogramma daar iets aan kan veranderen. Of anders wel een spectaculaire Hollywoodfilm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden