DE PORTRETTEN VAN EVE ARNOLD

Als er 'koude'en 'warme' fotografen bestaan, behoorde de Amerikaanse Eve Arnold zonder twijfel tot de tweede categorie. Haar portretten tonen hoe ze door zelfverdwijning innerlijke lagen van de ander kon blootleggen.

Zou je een onderscheid kunnen maken tussen 'koude' en 'warme' (portret)fotografen? Met koud bedoel ik niet kil en harteloos, maar cool, deadpan en gericht op stilering en tot in detail doorgevoerde enscenering. De 'koude' portretfotograaf is in staat met één of twee portretten een imago te benadrukken of zelfs te creëren. De koude fotograaf schept alle - technische - voorwaarden voor 'het beslissende moment' (vrij naar Henri Cartier-Bresson) en verzoekt de geportretteerden een bepaalde houding aan te nemen of een gebaar te maken - en dat is nog wel het minste.


De 'warme' fotograaf ensceneert niets en wacht. Wacht op datzelfde beslissende moment, dat zich vaak onverwacht kan voordoen, en buiten de regie van de fotograaf om. Idealiter vangt de warme fotograaf een moment van authenticiteit en spontaniteit. De warme fotograaf beoogt geen imago's te creëren maar een glimp van een innerlijk te veruitwendigen. De koude fotograaf gééft betekenis aan een - manipuleerbare - buitenkant. De warme fotograaf zóékt betekenis in een - ongrijpbare - binnenkant.


Natuurlijk komt het zelden voor dat een fotograaf voor de volle honderd procent tot één van beide op theorie en veronderstelling gebaseerde 'groepen' behoort. Maar toch. Van alle Amerikaanse fotografen is Eve Arnold misschien wel de 'warmste' die het land heeft voortgebracht. Wie haar oeuvre overziet en naleest wat zij over het métier heeft beweerd, ontdekt al snel dat Arnold een leven lang de neiging moest onderdrukken zich te verexcuseren dat ze, in haar eigen beleving, deed wat ze deed: telkens weer een inbreuk maken, niet eens op andermans privacy, dat zou nog te overzien zijn, maar op de meest afgeschermde lagen van andermans innerlijk.


Eve Arnold overleed vorig jaar, honderd jaar oud. Ze citeerde in interviews meer dan eens Susan Sontag, die On Photography (1977) benadrukte dat in elke cameravoering uiteindelijk een - kleine - daad van agressie ligt besloten. Zelfs de terughoudendste fotografie is uiteindelijk een daad van toeëigening. In haar visie op het vak getuigde Arnold niet alleen van zachtmoedigheid en empathie, maar bijna van zelfopoffering en ascetische devotie. De fotocamera was nog nét niet een noodzakelijk kwaad dat het goede doel diende: de toewijding aan de Ander.


Die toewijding verhevigde soms tot een afgedwongen zelfverdwijning en een identificatie met die Ander. Die onzichtbaarheid gaat verder dan het 'verdwijnen achter de camera'. Het is eerder andersom: de camera verdwijnt sámen met de fotograaf. Arnolds beroemdste uitspraak luidt: 'It is the photographer, not the camera, that is the instrument.' Dit zullen meer fotografen Arnold nazeggen - maar vervolgens dient het instrument in zekere zin op te gaan in de geportretteerde.


De basisregel van de 'warme' fotograaf is dat hij vertrouwen schept op basis waarvan de geportretteerde (een aspect van) zichzelf kan geven. Voor Arnold was die basisregel heilig: 'Als je werkelijk geeft om de mensen die je fotografeert, dan blijken zij bereid om zich aan je over te leveren', beweerde ze. Zou Arnold zich ervan bewust zijn geweest dat die overgave wederzijds was? In haar beginjaren was Arnold de 'lijf-fotograaf' van Marlene Dietrich. Dankzij Arnold menen wij Dietrich te kennen op basis van de vereeuwiging van de meest achteloze en terloopse momenten. De overlevering wil dat Marilyn Monroe tegen Arnold zei: 'Als je zó veel resultaten samen met Marlène Dietrich kon boeken, kun je je dan voorstellen wat jij en ik samen kunnen bereiken?'


Die uitspraak stond aan het begin van een jarenlange vriendschap, en over een periode van tien jaar maakte Arnold zes grote fotosessies met Monroe, en dan niet een dag per sessie, maar máánden. Zeker, Monroe is na Madonna misschien de meest gefotografeerde megaster uit het Amerika van de 20ste eeuw - maar niemand die zoveel foto's van haar heeft gemaakt als Arnold. In een documentaire zou Arnold er later over zeggen: 'Ik wist vaak niet meer waar Marilyn eindigde en ik begon en waar ik eindigde en Marilyn begon.' Dichterbij de verwoording van die, ideale, zelfverdwijning zou Arnold niet komen. Haar boek met honderden Marilynfoto's heet niet voor niets: Marilyn. An Appreciation (1987). Bij een ander zou zo'n titel al snel een licht kokette indruk maken, zoniet in geval van Eve Arnold. 'Appreciaton' is zelfs nog zwak uitgedrukt. 'Dankzegging' dekt meer de lading 1.


Arnold was de eerste vrouwelijke fotografe die als lid werd geaccepteerd van het fotoagentschap Magnum, in 1947 opgericht door onder anderen Cartier-Bresson en Robert Capa. Om toe te mogen treden moest je worden voorgedragen door tenminste twee leden.


Arnolds biografie maakt duidelijk dat zij in meer opzichten de eerste en enige was. Zij was de eerste en enige blanke fotograaf die in 1961 toegang kreeg tot de conventie van Black Muslims in de VS. Het resultaat is onder meer het iconografisch geworden portret van Malcolm X, en profil, zijn zwarte hoedje licht voorover hellend op het voorhoofd, de hand in de nek - de foto weerspreekt in alles het imago van Malcolm X als radicale macho met onverzoenlijke trekjes.


Arnold was de eerste blanke die, meer dan tien jaar eerder, in 1950, in de gelegenheid werd gesteld om in de zwarte wijk Harlem in New York foto's te maken van modeshows 2. Het moet die combinatie zijn van empathie en het vermogen onzichtbaar te zijn die het haar mogelijk maakte om de foto's te maken van vooral die ene, dankzij haar legendarisch geworden modeshow in Harlem. Één van de modellen wisselt welgemoed van slipje terwijl een collega onbezorgd schaterlacht. Bij het onbekommerde tafereel is ieder zweem van voyeurisme uitgebannen omdat de fotografe iedere suggestie van gluurderige exploitatie wist uit te bannen. Het is een foto die ontroert omdat het onbezorgde tafereel stamt uit die allesbehalve onbezorgde periode van naoorlogse segregatie.


In 1973, ver voor de beëindiging van de apartheid, maakte Arnold een fotodocumentaire in de zwarte homelands. In 1969 kreeg zij, deze keer als eerste westerse fotograaf, een visum van de Verenigde Arabische Emiraten, en maakte Behind the Veil. Het is een greep uit haar reeksen, uit China (1979), Cuba (1954), India (1978).


Vergeleken met die grote documentairereeksen is het aantal foto's dat Arnold maakte van filmsterren bescheiden. Behalve Monroe en Dietrich fotografeerde Arnold onder anderen Joan Crawford, Clark Gable, Richard Burton en Elizabeth Taylor. Op een opmerkelijk aantal portretten hebben vrouwelijke filmsterren de ogen neergeslagen: Jean Simmons in 1965, Anna Karina in 1968. Elders is onbedoelde synchroniciteit te zien: in 1966 trekt Sophia Loren op de set van A Countess From Hongkong meisjesachtig de knieën op terwijl ze luistert naar de aanwijzingen van regisseur Charles Chaplin. In een bijna identieke houding leert Isabella Rossellini in 1985 op de set van David Lynch' Blue Velvet haar tekst.


Zelfportret van een ander heet een bundel met prozagedichten van Cees Nooteboom. Die titel dringt zich op bij het zien van Arnolds zelfportret uit 1950. Zij heeft een Rolleiflex voor een spiegel geplaatst die aan het rechter uiteinde vervormt. De fotografe bestudeert haar spiegelbeeld, de ogen - vanzelfsprekend - neergeslagen.


Joost Zwagerman


1 Eve Arnold: Marilyn Monroe in 1960. Foto Magnum


Eve Arnold - photographs 1950-1985


De tentoonstelling over Eve Arnold is tot en met 9/6 te zien in het Gemeentemuseum Helmond, locatie: Boscotondohal. De expositie omvat 130 foto's van en 3 documentaires over de fotografe.


2Harlem, Behind the scenes, 1950. Foto Eve Arnold/ Magnum

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden