De Poolse weg: de nepcursus als melkkoe

Via een slimmigheidje hebben werkgevers tientallen miljoenen aan belastingvoordeel opgestreken door hun werknemers naar ondermaatse cursussen te sturen. Ook roc's profiteerden. Een reconstructie.

Al bij een van de vijf bemiddelingskantoortjes in Polen kregen ze te horen dat ze in Nederland een opleiding zouden krijgen. Veel keus hadden ze niet, het all-inpakket voor de beginnende arbeidsmigrant (werken-wonen-scholing) lag vast. Als je niet mee zou werken in Nederland, werd je teruggestuurd, kregen de Polen te horen.


De lessen die ze kregen in het Westland vielen de uitzendkrachten bar tegen. Veel verder dan 'goedemorgen' en 'goedemiddag' ging het meestal niet. Voor de klas stonden Polen die al langer in Nederland verbleven. 'Wat heb ik hier aan als ik tussen landgenoten in een kas sta?', vroegen de Polen zich af.


Veel van hen hadden bovendien geen fut om na acht uur tomaten plukken en een korte opfrisbeurt terug te gaan naar de kantine voor een verplicht lesje Nederlands. Maar het moest, kregen ze te horen.


Veel controle was er niet. Ook Polen die niet kwamen of die na een aantal weken met heimwee teruggingen naar huis, bleken diploma's te mogen afhalen. Hun handtekening stond gewoon op de presentielijst. Wie die nephandtekeningen zette, wist niemand.


Zo althans is het volgens de vakbondsmensen van FNV Bondgenoten die Pools spreken gegaan, bij de opleidingen die duizenden Poolse arbeidskrachten de afgelopen jaren in Nederland hebben genoten. Geen van de Poolse uitzendkrachten wil dit onder hun eigen naam vertellen - bang om baan of behuizing te verliezen.


Een van de grootste uitzendbureaus voor Poolse werknemers is Van Koppen en Van Eijk uit Den Haag. Als je directeur Fons van Eijk vraagt waarom hij zijn Oost-Europese arbeidskrachten scholing aanbiedt, zegt hij onomwonden: vanwege de Wet vermindering afdracht loonbelasting en premie voor de volksverzekeringen (WVA). Als hij zijn personeel laat scholen, hoeft hij minder loonbelasting te betalen. Per Pool die aan een officiële opleiding deelneemt, kan hij jaarlijks ruim 2.700 euro aftrekken.


Van Koppen en Van Eijk is een van de vele bedrijven die overhoop liggen met de fiscus en de Inspectie van het Onderwijs. Het uitzendbureau voor onder meer de tuinbouw en de bouw (een van de grootste in die sectoren van Nederland met 8 vestigingen, 4.200 Poolse en Nederlandse uitzendkrachten en 2.500 slaapplaatsen) zou onterecht een groot belastingvoordeel hebben genoten door Polen massaal te laten scholen. De Belastingdienst heeft het bureau een naheffing gestuurd van vier miljoen euro en de inspectie schreef een vernietigend rapport over de lessen die het bedrijf regelde voor de arbeidsmigranten.


Het onderwijs aan de duizenden Polen stelde inhoudelijk niets voor, het werd door ongekwalificeerde docenten gegeven en zou ondermaatse diploma's en certificaten hebben opgeleverd, zo stelt de Onderwijsinspectie. Wat moesten Polen met hbo- en universitaire diploma's met cursussen op het allerlaagste ROC-niveau? En waarom kregen zij voor een paar uur les een diploma waarvoor een tiener twee jaar op school moest zitten?


'En nu zitten we met een bak ellende en een zeer hoge naheffing', zegt Van Eijk.'Daar zijn we niet blij mee, in ons jubileumjaar.'


Assistent plantenteelt

Een subsidieadviesbureau wees hem op de grote fiscale voordelen van het officieel opleiden van Poolse arbeidskrachten. Van Eijk zocht het tot op de bodem uit. De eerste mbo-opleiding waar hij over de vloer kwam - het ROC Landstede - vond hij 'te vaag' en de criteria 'te vrijblijvend'. En zo kwam hij begin 2011 uit bij P3transfer, een commerciële tak van het ROC West-Brabant en tevens de marktleider op het terrein van dit soort bedrijfstrainingen.


P3transfer had een goede naam, onder meer dankzij het ministerie van Sociale Zaken dat het bedrijf in 2010 beloonde met de Ginjaar Maas-prijs, juist vanwege haar opleidingen voor Poolse uitzendkrachten. De prijs (20 duizend euro) werd uitgereikt door oud-staatssecretaris Nel Ginjaar-Maas die P3transfer roemde vanwege haar verdiensten voor een 'leven lang leren'.


'Bij P3transfer ging het een stuk beter en vooral makkelijker', zegt Van Eijk. 'Ze namen me alles uit handen. Alles in het traject was voor hun rekening. Ik werd 'ontzorgd'. En daar werd dat P3transfer riant voor betaald.'


De samenwerking tussen P3transfer en het uitzendbureau werd de 'Van Koppen en Van Eijk Academy' gedoopt en binnen enkele maanden werden duizend Polen op tien locaties, zoals bedrijfskantines, in een paar uur klaargestoomd voor de diploma's van officiële mbo-opleidingen als 'assistent plantenteelt', 'assistent voeding en voedingsindustrie' en 'assistent logistiek medewerker'.


Fons van Eijk wilde het netjes regelen. Volgens zijn accountant kon het allemaal prima door de beugel, maar een antwoord van de Belastingdienst liet op zich wachten. 'Telkens was er een capaciteitsprobleem, waardoor ze me vier jaar lang niet konden helpen. Toen ik eindelijk mondelinge toestemming kreeg en wachtte op de schriftelijke bevestiging, bleken er opeens kritische bevindingen te zijn van de Onderwijsinspectie', zegt Van Eijk. 'Ja zeg, zei ik nog, daar weet ik niets van. Daarvoor moet je bij P3transfer zijn.'


Paradepaardje

Bij P3transfer in het Trivium, een futuristisch kantorencomplex in Etten-Leur waar ook het ROC West-Brabant huist, heerste op dat moment een staat van apathie, blijkt uit gesprekken met een groot aantal oud-medewerkers. De commerciële opleidingspoot van het ROC West-Brabant was tot in 2012 een van de paradepaardjes geweest van de ambitieuze onderwijskoepel. P3transfer was marktleider op het gebied van de fiscaal aantrekkelijke bedrijfsopleidingen, onderwees duizenden cursisten en bediende tientallen uitzendbureaus, transportbedrijven en fabrieken.


Bij P3transfer groeiden vanaf 2005 de bomen tot in de hemel. De opleider werd zelfs sponsor van de professionele wielerploeg P3transfer Batavus - het latere Vacansoleil-team. Elke maand werden er personeelsleden aangetrokken. Tientallen zzp'ers verbonden zich als trainer of cursusleider aan het instituut. En de buitendienst van verkopers haalde de ene na de andere instelling binnen als klant.


'Het was heerlijk verkopen,' zegt een voormalig lid van het salesteam. 'Wij konden in onze offertes een plus onder de streep laten zien. De belastingaftrek voor het bedrijf was hoger dan de kosten van onze opleiding. En alle deelnemers kregen ook nog eens een roc-diploma of -certificaat. Het mes sneed aan drie kanten, zo noemden we dat.'


Miele

In 2012 was het commerciële mes van P3transfer echter bot geworden, als gevolg van een serie onderzoeken door de Onderwijsinspectie. Aanleiding was, zo blijkt uit gesprekken met betrokkenen, een 'signaal' dat bij de inspectie binnenkwam over een scholingstraject dat P3transfer samen met een onderwijsadviesbureau uit Den Bosch verzorgde voor wasmachine- en keukenproducent Miele in Vianen.


Dat traject had - volgens de anonieme tip aan de autoriteiten - weinig om het lijf. Het zou gaan om een bestaande bijscholing van onderhoudspersoneel, die louter om fiscale redenen in een jasje van P3transfer was gegoten. Bovendien zou de administratie van de cursus niet deugen, waardoor Miele veel langer dan het traject duurde aanspraak kon maken op de belastingaftrek.


De tip was waarop de Onderwijsinspectie en de Belastingdienst zaten te wachten. Bij beide diensten was verbazing ontstaan over de enorme vlucht die het beroep op de Wet vermindering afdracht loonbelasting (WVA) had genomen. De wet, die bedoeld was om het 'leven lang leren' van personeel in de lagere echelons te stimuleren, functioneerde naar behoren, zo was het idee in Den Haag. Jaarlijks claimde het bedrijfsleven een kleine 200 miljoen euro aan aftrek. Er waren geen serieuze signalen van misstanden.


Vanaf 2006 leek het alsof alle schuiven openstonden. Bedrijven en zelfs hele sectoren die voorheen nauwelijks gebruikmaakten van de wet, bleken de weg naar de belastingloketten opeens te hebben gevonden. Vooral uitzendbureaus, veelal van Oost-Europese arbeidskrachten, transportondernemingen en sociale werkplaatsen drukten op het fiscale gaspedaal, waardoor het beroep op de WVA toenam tot bijna 400 miljoen euro in 2011.


Rik Steur , hoofdinspecteur voor het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie: 'Een analyse van de cijfers gaf een grote toename aan van het aantal deelnemers in de bedrijfsgerichte trajecten. Ook kwamen er signalen over de kwaliteit van deze trajecten. Tegelijkertijd signaleerde de Belastingdienst een aanzienlijke stijging van het gebruik van de WVA door leerbedrijven. In het overleg met de Belastingdienst kwamen deze ontwikkelingen bij elkaar. Vanaf begin 2012 zijn gegevens van casussen uitgewisseld.'


Steur noemt de situatie 'ernstig' en zegt 'verbaasd' te zijn over wat de inspectie aantrof bij een groot aantal ROC's. 'De onderzochte bedrijfsgerichte opleidingstrajecten bleken vaak duidelijk niet aan de eisen van de wet te voldoen en onder de maat te zijn.' Bij zes instellingen heeft de inspectie inmiddels definitief vastgesteld dat er opleidingstrajecten niet deugden. Bij een aantal andere instellingen loopt het onderzoek nog, aldus Steur.


Feest is over

In de loop van 2012 drong het tot P3transfer en het ROC West-Brabant door dat het feest over was. De Belastingdienst wilde dossiers inzien, de Onderwijsinspectie schreef steeds venijniger rapporten en klanten klaagden over lastige vragen die zij kregen over de opleidingen van hun personeel.


Medio 2012 kregen de verkoopteams van P3transfer van hogerhand te horen dat zij per direct moesten stoppen met het verkopen van nieuwe opleidingstrajecten voor Poolse uitzendkrachten, chauffeurs en fabriekspersoneel. 'Daarmee viel in één klap driekwart van de omzet weg', zegt een betrokkene. 'Wij bestonden bij gratie van het feit dat wij grote aantallen studenten wierven. Toen dat stopte, was de bodem meteen in zicht.'


Wat volgde was een groot aantal interne onderzoeken, personeelswisselingen, koerswijzigingen en lapmiddelen, die geen van alle het gewenste resultaat hadden. Begin 2013 viel tot overmaat van ramp de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (FIOD) binnen bij Miele en bij een adviesbureau waarmee P3transfer nauw had samengewerkt. Het wasmachinebedrijf bevestigt het FIOD-onderzoek naar de scholing van de honderd servicemonteurs.


Dit leidde tot paniek bij het opleidingsbedrijf, zo laat interne correspondentie zien. Het management was in toenemende mate onbereikbaar voor personeel en voor bedrijven die met vastlopende opleidingen kampten. Interim-bestuurders wilden contracten niet meer tekenen en noodkreten werden afgewimpeld.


'Ik weet me geen raad met de situatie bij Van Koppen en Van Eijk. Ik sta in de kou. Het is een onwerkbare situatie', schreef de Poolse P3transfer-medewerkster die bij het uitzendbureau was gedetacheerd om de opleidingen in goede banen te leiden eind 2012 aan de interim-directeur van P3. Die liet haar weten 'geen enkele ruimte in de agenda te hebben voor een gesprek'. 'Ik vind het heel vervelend dat je in deze situatie zit, maar trek vooral samen met je collega's in het projectteam op'.


Failliet

Medio april kreeg P3transfer bezoek van Deloite, dat in opdracht van het ROC 'de haalbaarheid van een ander businessplan' onderzocht. Twee weken later werd het personeel bijeen geroepen in de aula en vertelde het bestuur van het ROC tot stomme verbazing van de 90 man personeel dat P3transfer failliet was verklaard en dat zij zich tot uitkeringsinstantie UWV konden richten.


Het ROC West-Brabant (met 28 duizend leerlingen een van de grootste van Nederland) likt intussen de wonden. De jaarcijfers, die deze week werden bekendgemaakt, spreken boekdelen. Over 2012 werd 10 miljoen euro verlies geleden. Dit jaar zal dat naar verwachting nog eens 6 miljoen zijn, een bedrag dat hoger kan uitvallen als het faillissement van P3transfer extra claims of verplichtingen oplevert.


'P3transfer is failliet gegaan door een opeenstapeling van problemen. Ondanks de grote inzet van alle medewerkers van P3 lukte het niet om het tij te keren. Dit leidde tot een situatie dat een faillissement onvermijdelijk was', laat een ROC-woordvoerder weten.


Het ROC belooft beterschap: 'Wij sturen scherp bij op een aantal zaken uit het verleden. ROC West-Brabant moet staan voor goed onderwijs, ook in alle maatwerkopleidingen. Daartoe zijn al diverse maatregelen genomen en ook in de toekomst zullen we dat blijven doen. Over de kwaliteit van het onderwijs en over de toepassing van regelgeving mag immers geen enkele discussie bestaan'.


Over de financiële afwikkeling is nog veel onduidelijkheid. Diverse bedrijven die naheffingen hebben gekregen van de Belastingdienst hebben zich met claims gemeld bij de curator van P3transfer. Ook het oud-personeel is boos, omdat het zich gebruikt voelt door het ROC dat jarenlang sterk profiteerde van de duizenden studenten die P3transfer binnenhaalde. 'Wij hebben miljoenen verdiend voor het ROC en nu wordt alle ellende op ons afgewikkeld', zegt een direct betrokkene.


De curator van P3transfer, Ruud Hermsen, zegt dat er 'aanleiding is om te kijken of er meer aan de hand is bij het faillissement'. 'Als een bouwbedrijf omvalt wegens gebrek aan werk, is dat goed te begrijpen. Maar P3transfer was actief op de markt voor cursussen en het is niet zo dat er opeens niemand meer op cursus ging.'


'Uiteindelijk is het een triest verhaal', zegt Fons van Eijk van uitzendbureau Van Koppen en Van Eijk. 'We hebben jarenlang keihard gewerkt en hebben geprobeerd met gecertificeerde partijen aan de slag te gaan. Nu zitten we met de gebakken peren, is dat beloofde fiscale voordeel opeens weer een hoop gedoe en blijken het opleidingen van niks te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden