De Poolse ruk naar rechts

Hij zal niet schoppen naar de gevallenen, beloofde de Poolse conservatieve leider Jaroslaw Kaczynski na zijn verkiezingszege. Maar die zijn daar niet zo zeker van.

Kaczynski en Szydlo na hun overwinning Beeld afp

Moeten we ons zorgen maken? Dat is de vraag die in binnen- en buitenland leeft nadat het conservatieve Recht en Gerechtigheid zondag op overtuigende wijze de Poolse parlementsverkiezingen heeft gewonnen. Voor de eerste keer sinds de val van het communisme slaagde een partij erin de absolute meerderheid te veroveren.

Na acht jaar van centrum-rechts bestuur waren de Polen duidelijk uitgekeken op het door schandaaltjes geplaagde Burgerplatform van premier Ewa Kopacz. Zonder zijn charismatische leider Donald Tusk, die vorig jaar naar Brussel trok, moest het de partij van Jaroslaw Kaczynski ver voor laten gaan. Recht en Gerechtigheid mag rekenen op 38 procent van de stemmen; het Burgerplatform kreeg flinke klappen en strandde op 23 procent.

Zijn succes heeft Kaczynski vooral te danken aan het platteland en de kleine steden, waar de economische groei minder zichtbaar is dan in de rest van het land. Ook het vluchtelingenprobleem hielp een handje. Tijdens de campagne waarschuwde Kaczynski voor de verspreiding van gevaarlijke ziekten, een uitspraak die bij zijn patriottische achterban op weinig weerstand stuitte.

Xenofobisch tintje

De ruk naar rechts werd onderstreept door het succes van Kukiz'15, een populistische partij met een xenofobisch tintje. Tegen een van haar verkozenen loopt een gerechtelijk onderzoek vanwege racistische uitlatingen aan het adres van vluchtelingen. De naar een rockster genoemde formatie was de enige andere partij die bij de verkiezingen in de buurt van de 10 procent uitkwam. Van links zal zelfs helemaal geen sprake meer zijn in het parlement. Ook dat is een primeur.

'Ach, Polen heeft de tijd van de delingen en de bezetting overleefd, dan zullen we ook wel de regering van Kaczynski overleven', merkte een parlementslid van het Burgerplatform cynisch op. Hij waarschuwde voor dictatuur, wraakacties en stupiditeiten. Ten onrechte, volgens de nieuwe machthebbers. 'We gaan niet diegenen schoppen die gevallen zijn, ook al is het hun eigen schuld', suste de 66-jarige Kaczynski zondagavond tijdens zijn overwinningstoespraak.

Voor de verkiezingen had hij al Beata Szydlo als kandidaat-premier naar voren geschoven. De 52-jarige mijnwerkersdochter, die het radicalisme van Kaczynski mist, wordt daarmee beloond voor haar geslaagde campagne tijdens de presidentsverkiezingen van eerder dit jaar. Toen loodste ze haar partijgenoot Andrzej Duda naar een verrassende zege.

Beeld afp

Aanslag

Maar Szydlo's kandidatuur zal de onrust bij de tegenstanders niet wegnemen. Ook na zijn eerste verkiezingsoverwinning, tien jaar geleden, opteerde Kaczynski voor een gematigde partijgenoot als premier. Zodra die dacht zijn eigen gang te kunnen gaan, werd hij aan de kant geschoven.

Wie bij Recht en Gerechtigheid de touwtjes in handen heeft, werd zondagavond na het bekendmaken van de exitpoll onderstreept. De hele zaal scandeerde de naam van Kaczynski. Szydlo moest haar beurt afwachten.

Het ging niet onopgemerkt voorbij. Zowel de Poolse editie van Newsweek als de invloedrijke Gazeta Wyborcza riep maandag de lezers op de democratie te verdedigen, desnoods buiten het parlement. De bekende talkshowpresentator Kuba Wojewodzki deed een duit in het zakje met een tweet van zijn stembrief. 'Ik ben heel erg bang', had hij erop geschreven.

Die vrees komt voort uit de persoon van Kaczynski, een einzelgänger die zeker sinds de dood van zijn tweelingbroer, president Lech Kaczynski, overal vijanden ziet. Net als de rest van zijn partij is hij ervan overtuigd dat de vliegramp waarbij in 2010 zijn broer en 95 andere, vooral conservatieve prominenten omkwamen, het gevolg was van een aanslag.

Veel Polen hebben ook slechte herinneringen aan die ene keer dat de conservatieven aan de macht waren. In de jaren 2005-2007 moest het respect voor de democratische spelregels meer dan eens wijken voor hun stokpaardjes: de strijd tegen de corruptie en de afrekening met het communistische verleden.

De vraag is of het deze keer anders wordt: als oppositieleider heeft Kaczynski nooit zijn bewondering voor de Hongaarse premier Viktor Orbán onder stoelen of banken gestoken en die staat niet bepaald bekend als democraat. Na zijn verkiezingsoverwinning in 2010, ook al na acht jaar oppositie, dreef Orbán een omstreden grondwetsherziening door en stelde hij de vestiging van een 'anti-liberale democratie' in het vooruitzicht, naar het voorbeeld van onder andere Rusland.

Beeld afp

Vechten

Zo'n vaart zal het in Polen wellicht niet lopen en dan niet alleen omdat de Polen, in tegenstelling tot de Hongaren, niet veel op hebben met Rusland. Zelfs met de stemmen van het populistische Kukiz'15 geraakt Kaczynski niet aan een grondwettelijke meerderheid.

Maar dat zal de nieuwe machthebbers in Warschau niet beletten om het in beide landen populaire gezegde kracht bij te zetten: 'De Magyaar en de Pool, twee vrienden zo fijn, die kunnen samen vechten en die drinken samen wijn.' Dat vechten zal vooral binnen de Europese Unie moeten gebeuren, wier invloed zowel Kaczynski als Orbán wil beperken. Tot een breuk met Brussel zal dat niet leiden. Geen enkele lidstaat heeft zo veel geprofiteerd van lidmaatschap als Polen en dat is zelfs bij de patriotten van Recht en Gerechtigheid doorgedrongen.

Maar er zijn natuurlijk genoeg manieren om Brussel te dwarsbomen, te beginnen bij het vluchtelingenvraagstuk. Net als Orbán is Kaczynski gekant tegen de gedwongen opvang van vluchtelingen. Zeker nu Donald Tusk, zijn oude vijand, EU-voorzitter is, hoeven ze in Brussel van Warschau geen cadeaus te verwachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.