De politieke nachtmerrie van Merkel? - Trump, Erdogan en Poetin bij de G20

Duitsland moet afstand nemen van zijn roestige geopolitieke strategie en meer initiatief nemen op het internationale podium.

Angela Merkel gidst de Chinese president Xi Jinping woensdag langs de Brandenburger Tor in Berlijn. Xi neemt de komende dagen deel aan de G20 in Hamburg. Beeld Reuters

Het klinkt als het script voor een politieke nachtmerrie: Trump, Poetin en Erdogan tegelijk ontvangen, minder dan drie maanden voor je herverkozen wilt worden als bondskanselier van Duitsland. Angela Merkel doet het morgen tijdens de G20 in Hamburg.

'Voor haar campagne is het juist een droom', zegt politicoloog Jan Techau (1972), directeur van de diplomatieke denktank van de American Academy in Berlijn. 'Ze kan zich weer eens als wereldleider presenteren zonder dat ze er veel risico voor zal hoeven nemen.'

'Daar ben ik het toch niet helemaal mee eens.' De Amerikaan Leon Mangasarian (1960), al dertig jaar politiek correspondent in Duitsland voor onder meer persbureau Bloomberg, onderbreekt zijn Duitse gesprekspartner. 'Die top is voor Merkel ook een onplezierige koorddans. Ze moet een goede gastvrouw zijn, maar weet ook hoe Donald Trump in Duitsland wordt gehaat, ook door haar kiezers.'

Jan Techau.

Techau en Mangasarian, als duo doen ze denken aan de intellectuele broertjes van Laurel en Hardy. Techau is de veelprater en sneldenker. Mangasarian de luisteraar, die de wat diplomatiek geformuleerde uitspraken van zijn collega zo nu en dan van een scherp randje voorziet. Samen schreven ze Führungsmacht Deutschland, dat in juni verscheen met als ondertitel: 'Strategie zonder angst en betweterigheid'.

Ja, een Duits boek met 'Führung' in de titel, bijna Führer, dat is toch nog steeds een tikkeltje provocatief. En dat is de bedoeling. Want Techau en Mangasarian willen met het boek een dwingende handreiking doen aan de toekomstige Duitse regering. Berlijn teert nog te veel op de roestige geopolitieke strategie van het oude West-Duitsland: niet zelf nadenken, maar braaf voldoen aan de doelstellingen van de VS en de Navo. Reageren, vooral niet ageren. En dat kan niet meer, nu de VS zich met rasse schreden terugtrekken uit Europa.

Of, zoals Mangasarian het in het Engels formuleert: 'Holiday from history is over.'

Leon Mangasarian.

Jullie adviseren Duitsland 'dienend leiderschap'. Kan Merkel zich zo tijdens de G20 profileren?

Techau: 'De G20 is voor het grootste deel showpolitiek, het aantal deelnemers is te groot om inhoudelijk echt iets te bereiken.'

Mangasarian: 'Maar ze zullen na de mislukking van de G7 op Sicilië wel wat laaghangend fruit proberen te plukken: twee, drie thema's waarover ze zich eensgezind kunnen tonen. Terrorismebestrijding, waarschijnlijk, want dat staat ook hoop op het lijstje van de VS.'

Techau: 'Wat het klimaat betreft zullen ze niet verder komen. Maar Merkel kan zich daar wel opstellen als behartiger van een gezamenlijke oplossing, namens de G19 zonder Trump. Dat levert een goed laatste beeld op voordat de Duitsers op zomervakantie gaan.'

Tekst gaat verder onder de foto.

'Merkel is extreem betrouwbaar gebleken als het gaat om crisismanagement.' Beeld EPA

Merkels buitenlandse politiek is toch bijzonder succesvol geweest de afgelopen jaren? De Oekraïne-crisis, Griekenland, de vluchtelingen - het rijtje van internationale conflicten waarin ze een doorslaggevende rol speelde is lang.

Techau: 'Merkel is extreem betrouwbaar gebleken als het gaat om crisismanagement. En het grootste deel van haar kanselierschap was een aaneenschakeling van buitenlandse crises. Sinds de economische crisis in 2008, is het eigenlijk niet meer opgehouden. Dus wat we weten: als het moet dan komt Merkel door en staat ze voor haar beleid.

'Maar dat is niet hetzelfde als een visie voor de lange termijn. De Duitse regering is in feite altijd bezig met symptoombestrijding.'

Mangasarian: 'Met een strategie bedoelen we dus een concreet papier waarop zwart op wit staat dit en dit en dit zijn onze nationale belangen op de lange termijn.'

Waar heeft Duitsland die strategie het hardst nodig?

Techau: 'Voor de euro, zou ik zeggen, en voor de Europese veiligheid en defensie. En op nummer drie de omgang met Rusland en de Oost-Europapolitiek, meer nog dan de Middellandse Zee. Duitsland ontkomt niet aan de aloude kwestie van de oostgrens. Als Rusland verder morrelt aan de grens met Oekraïne, zal dat vanzelfsprekend leiden tot meer onrust in Polen. Dan moet Duitsland, ook in z'n eigen belang, een plan hebben. Ook voor de verhouding met Rusland.'

Tekst gaat verder na de foto.

De vraag is niet: hoeveel vliegtuigen moet Duitsland van de Navo, of wie dan ook, in de lucht hebben? Beeld ANP

Jullie stellen dat het weglopen voor verantwoordelijkheid nog steeds het gevolg is van de welbekende Duitse angst voor zichzelf. Waar ziet u dat in terug?

Techau: 'Als ik debatten in de Bondsdag volg, dan valt me altijd weer op hoe diep dat nog steeds zit. Vooral nu het over defensie gaat, over de 2 procent van de Navo. Daar heeft een groot deel van de Duitse bevolking nog steeds een intrinsieke afkeer van. Dat weten politici. Daar wordt geen politiek bedreven op basis van strategieën, maar ingespeeld op oude angsten. We vertrouwen nog altijd onze eigen intenties niet.'

Mangasarian: 'En zolang de Duitsers dat niet doen, hebben we er ook weinig aan als ze straks die 2 procent in het leger investeert. Want dan zal het parlement zodra het maar even kan besluiten de vliegtuigen aan de grond te houden. Daardoor blijft Duitsland voor andere Europese landen op strategisch gebied een onbetrouwbare partner. De vraag is dus niet: hoeveel vliegtuigen moet Duitsland van de Navo, of wie dan ook, in de lucht hebben? De vraag is: hoeveel wil Duitsland er in de lucht hebben?

Zijn financieel en economisch beleid de achilleshiel van de Duitse buitenlandse politiek, als je bijvoorbeeld denkt aan de kritiek op de Duitse handelsoverschotten?

Techau: 'Ja, Duitsland zou veel meer moeten investeren. Ik begrijp ook echt niet waarom dat niet gebeurt. Ook omdat die waanzinnige overschotten op Duitse spaarrekeningen uiteindelijk als goedkoop geld in Zuid-Europa terechtkomen. Zo hebben we ook de huizenbubble in Spanje gefinancierd.

'Duitsland is voor minstens de helft schuldig aan de eurocrisis. En daar heeft Schäuble zich echt arrogant opgesteld: wel huiswerk uitdelen aan Zuid-Europa, maar niet kritisch naar de eigen rol kijken en het probleem structureel oplossen.'

Mangasarian: 'Die morele arrogantie is sowieso de grootste achilleshiel van Duitsland. Die houding van: wij hebben in onze geschiedenis in diepe afgronden gekeken en daarom zijn wij beter dan de rest. Dat vinden andere Europese leiders erg onaangenaam.'

Techau: 'Niemand is meer bang voor Duits wapengekletter, maar die betweterigheid is een sluimerend gevaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden