De politiek kan niet zonder visie op wat goed en fout is

Jan Marijnissen benutte gisteren de uitreiking van Thorbeckeprijs om zijn politieke testament uit te spreken. Dit is een bekorte versie van zijn toespraak....

Het is een wijdverbreid misverstand dat de kloof tussen politiek en burger iets te maken zou hebben met het gebrekkige instrumentarium van de democratie. Zeker, dat instrumentarium is beperkt, te beperkt. Maar dat is niet de reden dat er sprake is van zo’n vervreemding tussen het volk en zijn vertegenwoordigers in de politiek. Het gaat primair om de inhoud, en het vermogen van politici mensen te overtuigen van hun verhaal, hun idee, hun droom.

(...)

Populistisch zou je kunnen verstaan als ‘volks’. Mij dunkt dat er niks mis mee is wanneer een volksvertegenwoordiger zich volks uitdrukt. Maar ‘populistisch’ wordt vaker gebruikt om het gedrag te typeren van de politicus die dingen zegt waarvan hij weet dat ze niet kunnen of niet gewenst zijn, alleen om een deel van het volk naar de mond te praten. Dat is kwalijk. Maar voor dit soort bewegingen geldt: hoe meer ze zichzelf worden, hoe eerder ze zich opheffen.

Daarom heb ik de overmatige aandacht voor TON en de PVV nooit zo goed begrepen. Zij groeien op de tijdelijke oprispingen van volkse verontwaardiging over het establishment. Maar omdat hun standpunten duiden op een abject mens- en maatschappijbeeld, kunnen zij hooguit tijdelijk de wind mee hebben. Ik heb vertrouwen in de kiezer, want die geeft geen blijvende steun aan partijen die het weten en het geweten van de beschaving door het riool willen spoelen. En aan wie overweegt één van deze partijen wél te steunen, wil ik een citaat van Bertolt Brecht uit 1933 voorhouden: ‘De schapen, ach de schapen, ontevreden met hun scheerders, besloten nu maar eens naar de slager te gaan.’

Beter is het ons af te vragen of onze parlementaire democratie wel goed functioneert. Mijn antwoord is: ja, want er is hier en nu geen beter systeem. In ons systeem heeft de burger altijd het laatste woord, en dat is een hele geruststelling. Alle nieuwlichterij die verscholen gaat achter het begrip ‘bestuurlijke vernieuwing’ kan me gestolen worden. Nu het politieke midden steeds kleiner wordt, komt er plotseling uit die hoek de wens te komen tot een districtenstelsel om het aantal fracties in de Kamer te beperken. Ik zeg: niet doen, het moedigt provincialisme en cliëntelisme aan. Dat was in 1917 ook precies de reden het districtenstelsel af te schaffen. Net nu D66 haar kroonjuwelen aan de wilgen lijkt te hebben gehangen, komen Hoogervorst (VVD), Leers en Van Rij (CDA) en Cohen (PvdA) met voorstellen om ons stelsel aan te passen. De rechtstreeks gekozen minister-president, de rechtstreeks gekozen burgemeester, een kiesdrempel van 5 procent.

De rechtstreeks gekozen minister-president en burgemeester heeft als bezwaar dat er twee mandaten door de kiezer worden verstrekt, en dat leidt onherroepelijk tot onwerkbare situaties. Ik ben er voor dat de Tweede Kamer de premier, de gemeenteraad de burgemeester en de Staten de commissaris kiest. Dan heb je wél de democratische legitimatie, maar niet de nadelen van twee mandaten.

De kiesdrempel verhogen naar 5 procent is een slechte zaak. Dan zou de Kamer nu bestaan uit CDA, PvdA, SP, VVD en PVV. Dat is een ernstige inbreuk op het principe van de representatieve vertegenwoordiging. Wanneer je de overzichtelijkheid van het politieke krachtenveld wilt bevorderen, moeten partijen voor de verkiezingen aangeven welke coalitie hun voorkeur heeft. Dan weet de kiezer beter waar hij aan toe is.

Mijn vrouw Mari-Anne, raadslid en ex-wethouder, komt mijn werkplaats binnenlopen met een advertentie: Gezocht wethouder m/v. De gemeente Gemert-Bakel zoekt een manager met ervaring. Over de gewenste politieke affiniteit van de nieuwe bestuurder is niets te vinden. Zie hier de depolitisering en technocratisering van het lokale bestuur, met dank aan het dualisme. Na een paar jaar dualisme kunnen we vaststellen: nog meer papier, vergaderingen, gekissebis, politieke spelletjes, vroegtijdig vertrekkende wethouders en raadsleden. Niks vernieuwing; vernieling van het lokaal bestuur. Laat het een waarschuwing zijn aan het adres van al die vernieuwers.

Er is één vernieuwing die ik wil bepleiten: de instelling van een raadgevend en een correctief referendum. Het is de ultieme expressie van ‘het volk aan de macht’, het betrekt mensen bij belangrijke onderwerpen, het garandeert draagvlak en verbetert de kwaliteit van besluiten.

Tot slot wens ik alle partijen een ideologische herbronning toe, zodat ze de daadwerkelijke expressie worden van een collectieve wil met betrekking tot de toekomst van ons land en de wereld; dat ze een fabriek worden voor coherente standpunten en een goed functionerende intermediair tussen de burger en de politiek.

Lange tijd was het taboe om in de politiek te spreken over waarden en normen, over de publieke moraal. Lange tijd meende de heersende politiek dat de BV Nederland eerder behoefte had aan goede managers dan aan politici begaan met het lot van mensen; eerder behoefte aan bestuurders op afstand dan aan mensen die zich verantwoordelijk weten. Maar politiek is iets willen, en politiek is inzet tonen. Beide kunnen niet bestaan zonder een stelsel van waarden dat er aan ten grondslag ligt, een visie op wat goed en fout is als het gaat om beschaving, een visie op mens en maatschappij. Want zonder kompas komt niemand thuis.

De oplossing voor een problematische democratie is méér democratie. Er wordt vaak gedacht dat mensen zich hebben afgekeerd van de politiek, maar dat is een misverstand. Veel burgers hebben het gevoel dat de politiek zich van hen heeft afgekeerd, en daarom hebben ze geen belangstelling voor politieke partijen en het Haagse politieke spel. Maar vraag mensen over hun toekomst, hun werk, hun woning, de school van hun kinderen, de zorg voor oma, hun visie op integratie, ze spreken honderd uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.