'De pizza's en de wijn zijn er lekker, maar de muzikanten...' Italo-jazz met tikje Nono én humor

Stelt u zich voor dat Misha Mengelberg, Willem Breuker, Guus Janssen en Theo Loevendie een orkest hebben gevormd waarvan ook Piet Noordijk, Michiel Borstlap en de Houdini's deel uitmaken....

Van onze medewerker

Frank van Herk

AMSTERDAM

In Italië bestaat zo'n ensemble: het is niet alleen een bewonderenswaardig sociaal experiment, maar ook een van de beste en interessantste moderne jazzorkesten. Het Italian Instabile Orchestra organiseert vandaag en morgen in het Amsterdamse Bimhuis een minifestival, waarop het eigen werk uitvoert maar ook voor het orkest geschreven composities van Breuker, Mengelberg en Janssen. Bovendien zullen de Italianen in kleine groepen improviseren met Amsterdamse musici.

Voor Pino Minafra, trompettist en initiatiefnemer, is het orkest een kwestie van nationale trots. 'Vroeger dacht de jazzwereld: Italië, dat is een mooi land, de wijn en de pizza zijn lekker, maar de muzikanten, ach. . .'

In 1989 organiseerde Pino Minafra voor het eerst een festival met uitsluitend Europese groepen. Het jaar daarop vloeide hier een orkest uit voort. Minafra wilde critici en publiek laten zien hoeveel creatieve geesten er in de verbrokkelde Italiaanse jazzgemeenschap rondliepen. Hij koos ménsen, geen instrumenten, vandaar de wat ongebruikelijke bezetting met drie strijkers en twee slagwerkers. Het achttien man sterke orkest heeft geen leider, maar wordt democratisch gerund. Tot nu toe werd er alleen werk gespeeld van orkestleden - de bedenker had het tijdens de duur van zijn stuk voor het zeggen.

Het 'instabiele' ensemble bestaat voor zeker zestig procent uit musici die ook een eigen groep leiden, en het omvat drie generaties en vertegenwoordigers van alle denkbare soorten jazz en geïmproviseerde muziek.

Soms klinkt er jazz doorspekt met volksmuziek, zoals die van Minafra of rietblazer Gianluigi Trovesi, dan weer een Amerikaanser gerichte soort, gespeeld en geschreven door saxofonist Daniele Cavallanti; maar er zijn ook bijdragen van musici die hoorbaar actief zijn in de eigentijdse concertmuziek, zoals trombonist Giancarlo Schiaffini, voor wie Luigi Nono twee stukken schreef. Andere orkestleden, zoals Minafra en saxofonist Carlo Actis Dato, laten horen dat ze van absurde humor en circusmuziek houden. Daarnaast heb je nog saxofonist Mario Schiano, die al vrij improviseerde vóór hij van Ornette Coleman had gehoord, en nu nog steeds geen noot kan lezen.

Bij de repetitie in het Bimhuis, als het stuk van Breuker ingestudeerd wordt, zit de moeilijk lopende Schiano in een rolstoel in de zaal, uitgelaten bewegend en meedirigerend.

Breukers compositie maakt gebruik van een traditie die zowel hij als Minafra kennen uit hun jeugd. In Nederland noemt men ze brass bands, daar banda's, en zeker in Zuid-Italië heeft vrijwel elk dorp er een. Het uitgelaten stuk, vol opgevoerde marsritmes en razendsnel op en neer slingerende arpeggio's, zit er al snel behoorlijk in; Instabile laat horen te beschikken over een machtige klank met zwier. Maar het orkest beheerst meer stijlen. Ook bigband-swing of Gil Evans-achtige toonwolken worden met precisie en gevoel neergezet, of een gelaagde compositie met vervagende tooncentra als Giorgio Gaslini's Pierrot Solaire (een reactie op Schönberg).

Alleen pianist Gaslini stapte ooit uit de band; hij wilde te veel inbreng in het repertoire. Zonder rancune: zijn stukken worden nog gespeeld.

De uit Schotland afkomstige hoornspeler Martin Mayes is de enige niet-Italiaan. Hij fungeert vanwege zijn rustige inborst als bemiddelaar in de vaak fel oplaaiende conflicten. 'Als we een reeks concerten spelen, hou ik een lijst bij met de solo's, om te zorgen dat niemand tekort komt.'

Hij is ook de eerste die reageert als er gevraagd wordt naar de typisch Italiaanse identiteit van Instabile: 'Gevoel voor melodie. Zelfs in de vrije solo's wordt gezongen.'

Minafra voegt eraan toe: 'Het Italiaanse temperament is niet radicaal, we zijn geen beeldenstormers. Af en toe willen we best flink tekeergaan, maar daarna spelen we wat anders. Geen mensen buitensluiten met extremisme, maar communiceren.

'Jazz was in de begintijd ook show, vrolijk en hot. Iedereen is tegenwoordig zo met zichzelf bezig; Instabile laat zien dat het samen ook gaat. Het is moeilijk, maar ik geloof erin.'

En hij herstelt zich snel: 'Wij geloven erin.'

Frank van Herk

De meest recente cd van het Italian Instabile Orchestra is Italian Instabile Festival, Leo Records LR 262/263.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden