De 'pil van Drion' stuit vooral op praktische bezwaren

Oude mensen hebben het recht een einde aan hun leven te maken, vindt een meerderheid van de bevolking. Misbruik van de 'zelfmoordkit' wordt echter alom gevreesd, constateren Joop van Holsteyn en Margo Trappenburg....

DE STICHTING Vrijwillig Leven (SVL) heeft het voortouw genomen in de discussie rondom euthanasie. Volgens bestuurslid Nieuwenhuizen is de SVL de avant garde van de euthanasiebeweging. Waar de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE) streeft naar het-mag-niet-tenzij, zou het bij de SVL gaan om het-mag-wel-mits.

Wat de SVL bepleit, is een radicale variant van hetgeen enkele jaren geleden bekend is geworden als de 'pil van Drion'. Volgens Drion berust het verbod op hulp bij zelfdoding op het idee dat de samenleving het recht heeft mensen ervan te weerhouden zichzelf te doden. Jongeren die zelfmoord overwegen, hebben vaak onvoldoende zicht op wat de toekomst hen kan brengen. Zij zouden daarom tegen zichzelf beschermd moeten worden; de samenleving verklaart zich solidair met hun 'toekomstige zelf'.

Ouderen daarentegen, hebben een beter beeld van wat de toekomst hun biedt. Zij zouden het recht moeten hebben zélf te kiezen voor de dood. De samenleving zou hen dan ook op zeker moment de beschikking moeten geven over de sleutel van de vergifkast.

De pil van Drion leverde de nodige discussie op. Voor- en tegenstanders waren het echter over één ding eens: Drion had een reëel probleem en een reële behoefte gesignaleerd bij oudere mensen. Ook minister Borst-Eilers liet zich uit over dit lastige vraagstuk. Zij gaf aan dat zij graag de mogelijkheid zou scheppen voor ouderen om in het beginstadium van dementie een einde aan hun leven te maken.

De minister zou willen dat er recht wordt gedaan aan de zelfstandige beslissingsbevoegdheid van mensen die hun leven niet in onwaardigheid willen beëindigen. Zou een bejaarde in het beginstadium van dementie de beschikking hebben over een makkelijk hanteerbare 'zelfmoordkit', dan zou dit een lijdensweg kunnen voorkomen.

Kenmerk van het debat over de pil van Drion is dat het gevoerd wordt door een select gezelschap van medici, ethici, juristen, criminologen, politici, en nog zo wat.

Opvallend afwezig in het debat zijn de 'gewone mensen'. Dit is niet alleen opmerkelijk omdat vragen rondom leven en dood een ieder aangaan en velen gedurende hun leven te maken krijgen met het euthanasie-vraagstuk, maar ook omdat in het elite-debat regelmatig naar de publieke opinie wordt verwezen.

Zo merkte SVL-bestuurslid Lopez Dias in een vraaggesprek met de Volkskrant op dat het intolerant was dat zolang de tegenstanders van het SVL-standpunt in de meerderheid zijn, de pil van Drion er niet komt. Tegenstanders in het debat, of een meerderheid van tegenstanders onder de gewone bevolking?

Op basis van een grootschalig enquête-onderzoek over allerlei (nieuwe) vormen van euthanasie kan iets meer worden gezegd over meningen op massa-niveau over de pil van Drion. De vragen erover waren als volgt ingeleid: 'Oude mensen zien soms op tegen de toekomst. Zij zijn bang om dement of invalide te worden. Ze zijn ook bang aan het eind van hun leven hun waardigheid te verliezen. Zij willen in zo'n toestand niet opgenomen worden in een verpleegtehuis. Er is wel eens voorgesteld om zulke mensen de mogelijkheid te geven zelf een einde aan hun leven te maken. Zij zouden bijvoorbeeld een drankje of pil aan hun dokter kunnen vragen. Dan zouden zij zelf het moment bepalen om te sterven.'

De meningen werden gepeild via twee positieve en twee negatieve stellingen over het voorstel (zie figuur). Zo werd het een goed idee genoemd, 'omdat oude mensen het recht moeten hebben hun leven te beëindigen als zij dat willen'. Dat ging velen te ver: 44 procent bleek het oneens te zijn met het aldus onderbouwde voorstel. Ruim een kwart had er een weinig uitgesproken of gematigde opvatting over, en de overigen stemden in met het voorstel en bijgevoegd argument.

Dat het voorstel naast principiële de nodige praktische haken en ogen heeft, is in het debat niet onopgemerkt gebleven. Dat een tegenstander als Rutenfrans (Forum, 14 november) op dit aambeeld hamert, ligt voor de hand, maar ook een voorstandster als Lopez Dias begreep dat mensen ontstellend bang voor misbruik zouden zijn. Het gevaar van misbruik is gewone burgers evenmin ontgaan.

Met de stelling dat het weliswaar een goed voorstel betreft, maar dat het onuitvoerbaar is vanwege het grote gevaar van misbruik, stemt bijna de helft der ondervraagden in. Ruim een kwart is het ermee oneens, en nog eens ongeveer een kwart houdt zich op de vlakte en heeft geen uitgesproken mening. Dat het gevaar van misbruik aanwezig is, lijkt een breed gedeelde opvatting: ook van de mensen die van mening zijn dat oude mensen het recht hebben een einde aan hun leven te maken, vindt een derde deel het een goed, maar om die reden - 'het kan niet worden uitgevoerd vanwege het grote gevaar van misbruik' - onuitvoerbaar plan.

Over onze variant op de pil van Drion waren ook stellingen opgenomen waarin het een slecht idee werd genoemd, bijvoorbeeld 'omdat niemand het recht heeft een einde aan zijn leven te maken'. Daarmee is een grote groep mensen het oneens, een dergelijk absoluut verbod gaat velen te ver. Er is volgens ruim de helft van de mensen blijkbaar iets als een 'recht op zelfdoding'; en tegenover elke twee voorstanders van dit idee staat maar één tegenstander.

De stelling dat het hier gaat om een slecht voorstel omdat oude mensen zich dan overbodig zouden gaan voelen, kan daarentegen op meer instemming rekenen. Hiermee blijkt de grootste minderheid (42 procent) van de mensen die zich erover uitspreken (wat 17 procent der ondervraagden niet doet) het eens te zijn. Ruim een derde deel van de ondervraagden is het oneens met dit negatieve oordeel, en bijna een kwart neemt een neutrale, gematigde positie in.

Als een enigszins riskante berekening op basis van deze twee 'negatieve' stellingen wordt uitgevoerd, kan worden geconstateerd dat in ieder geval een derde deel van de mensen een regelrecht afwijzende houding inneemt tegen 'de pil van Drion'. Zij scharen zich achter het principiële of meer praktische bezwaar van het (vermeende) gevoel van overbodigheid der ouderen dat tegen een dergelijk voorstel kan worden aangevoerd.

Voeg hierbij de mensen die het op zichzelf misschien wel een goed idee vinden, maar het gevaar van misbruik onacceptabel achten, en het is duidelijk dat een eventuele 'pil' op niet al te veel steun in de publieke opinie kan rekenen.

In zijn bijdrage aan het euthanasie-debat merkte Rutenfrans op dat 'we' met de pil van Drion en de Stichting Vrijwillig Leven op de bodem van het hellend vlak waren aangeland. Het is niet helemaal duidelijk wie tot die 'we' behoren, maar in ieder geval is een aanzienlijk deel van de gewone mensen niet zo ver afgegleden.

Joop van Holsteyn en Margo Trappenburg zijn verbonden aan de vakgroep Politieke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden. Zij schreven Het laatste oordeel. Meningen over nieuwe vormen van euthanasie (Baarn: Ambo, 1996).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.