Column

'De panelen in het Midden-Oosten zijn ontegenzeglijk aan het schuiven'

Het hele krachtenveld in het Midden-Oosten fluctueert, schrijft Paul Brill. 'De Amerikaanse diplomatie draait weliswaar op volle toeren, maar dat kan niet verhullen dat het machtsbereik van Washington in de regio is afgenomen.'

Ali-Akbar Salehi, de minister van Buitenlandse Zaken van Iran houdt een persconferentie over het Iraanse nucleaire programma.Beeld afp

Sommige instanties zijn werkelijk niet te benijden. Neem de Franse overheidsdienst die tot taak heeft buitenlandse investeerders te lokken: de Investment in France Agency (jawel, hier is men niet te trots om aan de Engelse naam de voorrang te geven boven de Franse). Ik ben wel eens op bezoek geweest bij het hoofdkantoor in Parijs. Vriendelijke mensen, die niet moe worden uit te leggen hoe zeer Frankrijk openstaat voor innovatie en dat het Franse belastingregime en de regulering van de arbeidsmarkt echt een stuk soepeler zijn dan iedereen altijd maar denkt.

Nu moeten ze er nog een schepje bovenop doen en bezweren dat het gijzelen van directeuren - zoals vorige week is gebeurd met twee managers van de met sluiting bedreigde Goodyear-fabriek in Amiens - geen standaardpraktijk is in Frankrijk. Wat nog niet zo eenvoudig is, want het voorval was niet de eerste keer. Een paar jaar geleden werden ook directeuren van Caterpillar en Sony door boze werknemers opgesloten in hun kamer, toen de betreffende ondernemingen hun productie dreigden te verplaatsen.

Miljardenorde wapens
De belangenbehartigers van de industriële nijverheid in Frankrijk hebben wel één troost. En geen schrale. Want er zit een miljardenorder voor de leverantie van wapens en ander militair materieel aan te komen. Saoedi-Arabië maakte onlangs bekend dat het drie miljard dollar uittrekt voor de versterking van de Libanese strijdkrachten. Het leeuwendeel van dat bedrag moet worden besteed in Frankrijk, zo is er in Riad bijgezegd.

De Saoedische stap is om meerdere redenen opmerkelijk. Allereerst de imposante omvang van het steunpakket: bijna twee keer zo groot als de jaarlijkse defensiebegroting van Libanon. Je vraagt je af hoe het Libanese leger - een van de weinige niet-sektarische instituties van het land, die zich vooral staande houdt door een directe confrontatie met Hezbollah en andere gevestigde milities te mijden - zo'n enorme injectie kan absorberen. Voorts is er die bepaling dat er hoofdzakelijk Frans spul moet worden gekocht.

 
Saoedi-Arabië maakte onlangs bekend dat het drie miljard dollar uittrekt voor de versterking van de Libanese strijdkrachten. Het leeuwendeel van dat bedrag moet worden besteed in Frankrijk, zo is er in Riad bijgezegd

Bozig signaal naar Washington
Hier is duidelijk sprake van een bozig signaal naar Washington. De Saoedische machthebbers zijn zeer misnoegd over het Midden-Oostenbeleid van de regering-Obama. Naar hun oordeel hebben de Amerikanen vanaf het begin geaarzeld om het Syrisch verzet de steun te verlenen die nodig is om het bewind van president Assad ten val te brengen. Vervolgens schrok het Witte Huis ervoor terug om een strafactie tegen Assad te ondernemen toen zijn troepen de door Obama getrokken 'rode lijn' overschreden met de inzet van chemische wapens.

Grootste steen des aanstoots: het voorlopige akkoord over het Iraanse nucleaire programma, dat politiek gesproken in het voordeel werkt van het door Riad intens gevreesde, sjiitische Iran. En de vervolgonderhandelingen over dit akkoord krijgen extra reliëf doordat de Verenigde Staten en Iran ineens ook parallelle belangen hebben in het westen van Irak. Dat dreigt een bastion te worden van extremistische soennitische strijders die opereren onder de vlag van al-Qaeda en die ook in Syrië een kracht van betekenis vormen. Een doorn in het oog van de Amerikanen, die tijdens de oorlog in Irak juist hier de meeste soldaten hebben verloren, en van Iran, dat niet is gebaat met een ondermijning van de overwegend sjiitische regering-Maliki in Bagdad.

De as Teheran-Bagdad-Damascus
Gaat dit een heuse Amerikaans-Iraanse toenadering op gang brengen? Je moet altijd oppassen met het uitroepen van nieuwe tijden in het Midden-Oosten. Daarvoor is de situatie te hybride. Maar ontegenzeglijk zijn de panelen aan het schuiven. Leek het er een paar maanden geleden nog op dat de sjiitische islam ernstig in het nauw was gedreven, nu ziet de as Teheran-Bagdad-Damascus plus zijn uitloper in het zuiden van Libanon (Hezbollah) er weer behoorlijk weerbaar uit.
Het hele krachtenveld fluctueert. De Amerikaanse diplomatie draait weliswaar op volle toeren, maar dat kan niet verhullen dat het machtsbereik van Washington in de regio is afgenomen. Op zijn beurt heeft ook Turkije aan prestige ingeboet. Waar voorheen het 'Turkse model' ten voorbeeld werd gesteld aan de Arabische wereld, lijkt nu premier Erdogan met zijn autocratische ingrepen het 'Arabische model' te volgen. Egypte is naar binnen gekeerd, de Saoedi's zoeken een anker en Israël verkeert in dubio.

In theorie zou de regio best eens gebaat kunnen zijn met een Amerikaans-Iraanse entente. Maar alles hangt af van wat de werkelijke bedoelingen van president Rohani c.s. zijn en hoe ver hun macht reikt. Jammer maar helaas: dat weten we gewoon niet. Dus is een gezonde scepsis vooralsnog de beste raadgever.

Paul Brill is buitenland- commentator van de Volkskrant
Reageren? p.brill@volkskrant.nl

 
Gaat dit een heuse Amerikaans-Iraanse toenadering op gang brengen? Je moet altijd oppassen met het uitroepen van nieuwe tijden in het Midden-Oosten. Daarvoor is de situatie te hybride.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden