De paardenfluisteraar in praktijk

Voor paarden zit de wereld vol roofdieren. Daarom moet een mens ook nooit in rechte lijn op een paard afgaan....

Op een of andere manier is de wereld veranderd. Niet dat dat direct zichtbaar is, want alles wat hier in de Oostvaardersplassen was, dat is er nog steeds: de konikspaarden, rustig grazend, overal om ons heen. Af en toe klinkt er gehinnik van vechtende hengsten. Door een dunne miezerregen kwaken kikkers en gakken ganzen. In de verte staat de huifkar met de tractor ervoor. De kar is onze weg terug naar de wereld van alledag, waar mensen mensen zijn, en paarden paarden. Maar nu staat hij daar in het weidse grasland, als een misplaatst ruimteschip uit een andere dimensie.

Wij zijn nu kudde. Of tenminste, dat proberen we te wezen. Vanochtend waren we nog een mensenkudde tegenover de enorme kudde koniks - zo'n driehonderd kleine ruige paarden, door geen mensenhand gevoerd, gestreeld, geslagen of bedwongen. Nu, een paar uur later, hebben we ons verspreid tussen de paarden, proberen we zelf een beetje paard te zijn en ons aan te sluiten bij een van de harems, een groepje merries met veulens en een leidhengst. Het is het hoogtepunt van de cursussen omgang met paarden die de stichting Terra Natura van Pieter Baalbergen organiseert. En een uitzondering tegelijkertijd: slechts twee keer paar jaar laat Staatsbosbeheer mensen een dag in het gebied toe en dan alleen de cursisten onder leiding van Baalbergen.

'Voor paarden zit de wereld vol roofdieren', heeft Baalbergen ons verteld in de cursus Communiceren met Paarden I. Daarom moeten we niet in een rechte lijn op de paarden afgaan. Dat doen roofdieren altijd. Direct op hun prooi af. En we moeten al helemaal niet proberen erop te gaan zitten. 'Dan denken ze dat er een tijger op hun rug springt', zegt Yvonne Bijleveld, een van de EquiLibre paardentrainsters die door Baalbergen is opgeleid. 'Reken maar dat je dan vermoord wordt.'

We moeten met 'zachte ogen' naar ze toelopen, hebben we geoefend in Communiceren met Paarden II. 'Loop met harde ogen het bos in en kom met zachte ogen terug', was de opdracht. Het gekke was dat we dat zomaar perfect begrepen. Blind en ongecoördineerd stampten we over de bladeren en de bramentakken, als behoedzame indianen kwamen we terug. We deden het ook in een hele kleine ruimte, met alle cursusdeelnemers - ongeveer dertig, uit alle hoeken van Nederland en ook een paar uit België. Eerst botsten we stompzinnig op elkaar, daarna ontweken we elkaar moeiteloos. We leerden het verschil voelen tussen leiden en sturen, tussen kracht zetten mét richting en zonder. Steeds de aanwijzingen volgend van Baalbergen, de 'paardenfluisteraar'. Maar met fluisteren heeft dat niks te maken, want paarden, benadrukt Baalbergen keer op keer, verstaan vooral lichaamstaal.

Wanneer Baalbergen zijn lichaams-paardentaal aan ons laat zien, aan het eind van de eerste cursusdag bij een manege in Arnhem, lijkt hij haast niets te doen. In een met lint afgesloten hoek van de bak (de 'picadero') staat Otske, een imposante maar vriendelijke Fries - of exacter gezegd, Friezin. Baalbergen loopt wat heen en weer, gooit een touw achter haar langs en kijkt quasi nonchalant naar alles behalve haar. Maar opeens is ze zich van zijn aanwezigheid bewust, kijkt naar hem. Baalbergen zorgt dat hij schuin achter haar komt, drijft haar met wijdgespreide armen vooruit. Zij loopt in een kring om hem heen. Dan draait Baalbergen zich naar haar toe. Otske stopt, loopt direct op hem af en blaast hem zachtjes in zijn oor. Terwijl Baalbergen ons vertelt wat hij heeft gedaan, blijft ze de hele tijd bij hem staan.

Stil bij elkaar staan, dat is hún manier van contact, heeft Baalbergen van de paarden geleerd. Gewoon, niks doen, een beetje aan elkaar snuffelen en snuiven. Zo leer je elkaar kennen, zo praat je met elkaar. En daar gaat het om bij paarden, zegt hij. 'Een paard is een sociaal dier, zijn kudde is zijn veiligheid en als je een band wil met je paard, moet je kudde worden met je paard. Een paard denkt in wij.' Het 'grondwerk' dat hij net heeft laten zien, is een kennismaking, een eerste ontmoeting. Als dat klikt, zegt Baalbergen uit de grond van zijn hart, 'heeft dat het niveau van een eerste liefdeservaring.'

Baalbergen wist niets van paarden. Het was eind jaren zeventig, hij zat op de Academie voor Expressie en wilde met een woonwagen de wereld in en onderweg theater maken. Hij was een keer eerder met paard en wagen op weg geweest, toen hij op een platte kar voorstellingen deed op oud-Noordhollandse markten. Op een zaterdagochtend half zes met paard en kar (en een koetsier) op weg naar Medemblik en dan in het diffuse ochtendlicht langs zo'n middeleeuws kasteel de stad in. 'Dat maakte zo'n indruk. Je gaat in een tempo dat klopt, je gaat in het tempo van de natuur - al klinkt dat tegenwoordig wat zweverig.' Hij bouwde een woonwagen, volgde een mencursus van een week, zocht samen met z'n vriendin de fjorden Mette en Walika uit, en vertrok voor een jaar of vier.

E

igenlijk was het een groot voordeel dat hij nooit eerder met paarden had gewerkt, vindt hij nu. Dat hij niet op maneges de daar gebruikelijke omgangsmethoden met paarden had geleerd. Hij deed gewoon wat hem goed leek en dat dat bijzonder was, begreep hij pas toen hij na zijn woonwagenjaren in de Bourgogne paardentrektochten leidde. Hij liep daar rustig met vier paarden aan een touwtje en de mensen die er al anderhalve week op reden vielen op hun rug van verbazing, want dat lukte ze geeneens met één. 'Wat doen wij met paarden dat ze dat verzetgedrag tonen?', vroeg Baalbergen zich daarna af.

Het bestuderen van het dier in zijn natuurlijke omgeving is de laatste jaren niet ongebruikelijk meer. Beroepsdierenliefhebber en televisiepresentator Martin Gaus doet het met honden en 'paardenfluisteraars' (zo genoemd naar het gelijknamige populaire boek van Nicholas Evans) als Pat Parelli en Monty Roberts propageren 'natural horsemanship' gebaseerd op het gedrag van paarden in de kudde. Dat is het enige gemeenschappelijke wat de natuurlijke paardenmannen bindt, want voor de rest heeft ieder zijn eigen opvattingen.

'Samenzijn', is het uitgangspunt bij Baalbergen. Een paard is nooit alleen, maar vormt altijd een onderdeel van een kudde waarin een duidelijke rangorde is bepaald. Er is een leidhengst en er is een leidmerrie met elk een eigen positie, gedrag en lichaamstaal. Wie een paard wil berijden, zal de taal van leiderspaard moeten uitdragen en daarin ontstaan al die tragische misverstanden tussen mens en paard. Waarom lopen wij naast de schouder van een paard? Kijk eens naar de kudde: dat is de plek waar het veulen naast zijn moeder loopt. Denk je nou heus dat een paard dan respect voor ons heeft, vraagt Baalbergen.

Het zijn millimeters in de houding van het lichaam waarop het paard reageert - om nog maar niet te spreken over de gemoedstoestanden die een paard feilloos oppikt. Ruiter in paniek? Paard geheid over de rooie. Zegt de ruiter met zijn hoofd galop, maar met zijn lichaam stop, weet het paard niet meer wat hij moet doen.

De gevolgen van al die misverstanden tussen mens en paard worden pijnlijk duidelijk als tijdens de tweede cursus in Zwolle Yvonne Bijleveld met een jonge grijze Holsteiner van een van de pensiongasten aan het werk gaat. Steeds weer laat ze hem om haar heen lopen en nodigt ze hem uit naar haar toe te komen. Elke keer doet het paard een paar stappen naar haar toe en raakt dan in enorme tweestrijd. Hij kijkt nieuwsgierig uit zijn ogen, maar zijn oren bewegen onrustig. Eigenlijk wil hij dolgraag naar haar toe, maar om een of andere reden durft hij niet. 'Hij is een week geleden gecastreerd', weet Baalbergen. 'En dat is bepaald niet zachtzinnig gebeurd.' Hoe het er precies aan toe gegaan is, zal de Holsteiner niet vertellen, maar dat er iets voorgoed geknakt is in zijn vertrouwen in de mens, zegt zijn hele grote lijf. 'Ik heb een half jaar geleden nog met hem gewerkt', zegt Baalbergen. 'Het is echt heel erg, een paard dat je overal kon aanraken en nu alleen nog maar reageert vanuit zijn angst.'

Dan besluit Bijleveld dat het tijd is voor iets anders. Ze wordt zelf even hengst. Springt recht voor zijn neus. Gooit haar knieën omhoog. De Holsteiner reageert eerst verbluft en pakt dan het spel op. Samen rennen ze door de picadero. 'Daar zat nog geen beladenheid op. In het spel zat nog een stuk vrijheid en daarin kun je een ingang vinden voor contact', zegt Bijleveld die vier jaar geleden met cursussen bij Baalbergen begon. 'De eerste keer dat ik in de Oostvaardersplassen was, was ik helemaal overdonderd. Ik heb gezien wat een paard in wezen is, wat een paard kán zijn en dat is dus ook wat je een getraumatiseerd paard kunt teruggeven. Die rust en wakkerheid.'

'Snap je het nou?', vraagt Baalbergen terwijl om hem heen de koniks grazen. 'Dit is toch ongelofelijk, als je die paarden zo ziet, die vrede en harmonie, en dan bedenkt wat wij er allemaal mee doen.' We zijn langzaamaan drijfnat, maar het voelt al bijna alsof we een vacht hebben waar het water vanaf druipt. De cursisten zijn haast verdwenen in de Oostvaardersplassen en alleen nog herkenbaar als kleine felgekleurde hoopjes tussen de paarden.

Met moeite maken we ons aan het eind van de middag los van de kudde en klimmen we in de kar. De wereld is weer gewoon, maar nu zijn de mensen een tikkeltje veranderd. Een dag tussen de koniks blijkt ingrijpend. Sommige cursisten zijn niet alleen wilde paarden tegengekomen, maar ook zichzelf. 'Mijn zwaktes, dingen waarvan ik weet dat ik er aan moet werken', zegt een jongen uit Den Haag. 'Dingen die ik had weggestopt', zegt een Limburgse. 'Ik ben normaal heel vrolijk, maar mijn keel zat dicht.'

'Daarom zijn paarden zo mooi', zegt Baalbergen. 'Ze bieden mensen een spiegel aan om werkelijk oorspronkelijk te zijn en om zichzelf te zijn. Ik ken heel wat mensen die naar hun gevoel meer mens geworden zijn door paarden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden