De 'PA' is klankbord en sparringpartner

Zo halverwege de jaren tachtig begon hij vorm te krijgen: de bontkraag, een van de mooiste termen voor een Haags fenomeen. Luxe en warm, en zeker niet bedoeld voor Jan en alleman. Die bontkraag, dat is de ring van zelfvertrouwen rond een bewindspersoon. De garde rapprochée waarop hij altijd kan rekenen.

Premier Mark Rutte met zijn voormalig politiek assistent Annelies Pleyte. Beeld anp

In die bontkraag huizen een paar woordvoerders en voorlichters, iemand uit de staf van het ministerie. Maar vooral is daar de politiek assistent, kortweg PA. De rolverdeling is ogenschijnlijk helder: ambtenaren van het ministerie zijn er om het beleid vorm te geven, de politiek assistent wordt geacht dat beleid in haalbaarheid om te zetten. Hij is de politieke voelspriet van de bewindspersoon, die moet sonderen wat mogelijk is. Dat sonderen doet hij bij politici of bij andere PA's, in een schaduwcircuit van politiek functionarissen zonder publieke bevoegdheid. Binnen de huidige politieke verhoudingen, waarin de coalitie steeds op zoek moet naar steun, valt er veel te sonderen.

Zijn bijzonderheid ontleent de PA aan zijn status. Een PA komt weliswaar in dienst van het departement, waar hij doorgaans wordt gestationeerd bij het bureau van de secretaris-generaal. Maar de PA is - anders dan de ambtelijke top - een partijpolitieke benoeming. Zijn lot is verbonden met dat van de bewindspersoon; gaat die weg, dan pakt ook de PA zijn biezen. Hij hoeft zich veel minder gelegen te laten liggen aan de hiërarchie binnen een ministerie, maar kan zijn eigen lijnen lopen: rechtstreeks doorsteken naar andere ministers en topambtenaren, of naar de media.

Voormalig premier Jan Peter Balkenende in gezelschap van zijn politiek adviseur Jeroen de Graaf. Beeld anp

Als de PA iets is, dan is het wel vertrouwenspersoon. Hij is klankbord en sparringpartner; een goede politiek assistent verstaat de kunst beleid in een verhaalvorm te gieten. Hij deelt de visie van zijn bewindspersoon op de gewenste loop der dingen, en kan de partijpolitieke koers bewaken. Ambtenaren kijken soms met jaloezie naar de PA, omdat die onbeperkte toegang tot hun baas heeft. Tegelijkertijd zorgt hij dat zij schone handen kunnen houden. 'Door het werk te beleggen bij een politiek assistent, kunnen de ambtenaren zich meer rolvast opstellen', schrijft voormalig topambtenaar Roel Nieuwenkamp in Schaduwpolitici, bontkragen en blokkendozen. Ambtenaren ervaren toenemende druk hun beleidsvoorstellen af te stemmen op politieke haalbaarheid. PA's zorgen dat ze enigszins uit de politieke drukte kunnen blijven. Omdat de PA doorgaans jong is, wordt hij, weer volgens Nieuwenkamp, door hoge ambtenaren niet onmiddellijk als een bedreiging ervaren.

De eerste PA's dienden zich aan ten tijde van het tweede kabinet-Van Agt (1981 - 1982). In zijn boekje Haagse fluisteraars beschrijft Max van Weezel hoe PvdA-politici, maar ook D66'er Hans van Mierlo, onder de indruk raakten van de manier waarop in de Verenigde Staten politiek en reclame de krachten bundelden. Die persoonlijke benadering wilden zij ook. Het zou zo'n twee decennia duren voordat de PA tot de standaarduitrusting van bewindspersonen ging behoren. André Rouvoet (ChristenUnie), vicepremier onder Balkenende, probeerde het tij nog te keren. 'Hoe dichter bij de Kroon, des te minder partijman of -vrouw', vond hij. Een vergeefse strijd. Met name in het vierde kabinet-Balkenende (2007- 2010) voerden de PA's en spindoctors een guerrillaoorlog, die uiteindelijk tot de ondergang van de regering zou leiden. Een partijcommissie stelde vast dat er 'een ijzeren ring van ondersteunende adviseurs' rondom de premier lag.

Het verschijnsel PA is inmiddels wijdverbreid. Veel Kamerleden hebben er een, veel Kamerleden waren trouwens ooit zelf PA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden