De overval als ultieme oorlogsfilm

Tot aan het eind van de jaren tachtig is de Tweede Wereldoorlog het belangrijkste thema geweest voor de Nederlandse film....

Het is precies vijftig jaar geleden dat de actie plaatsvond die in De Overval zo meeslepend werd verfilmd. Door de film, waarin de bevrijding van vijftig verzetsmensen uit het Huis van Bewaring te Leeuwarden te zien is, is een beeld van het verzet geschetst zoals iedereen graag wil dat het is geweest. Hij creëerde archetypes als de verzetsleider (Rob de Vries), de 'goede politieagent' (Kees Brusse) en 'de koerierster' (Yoka Beretty). Ofschoon slechts twintigduizend Nederlanders tijdens de oorlog actief waren in het verzet, kon iedereen door films als De Overval zich identificeren met de helden die de Duitsers te slim af waren.

In De Overval wordt een actie verfilmd die op zichzelf niet uniek is geweest. Een aantal elementen, zoals de Friese achtergrond van de knokploeg, en details uit de actie, maakten de gebeurtenissen in Leeuwarden echter meer voor film geschikt dan andere. Dat had ook Bert Haanstra gezien, die in eerste instantie het scenario voor De Overval schreef, maar het filmproject niet gefinancierd kreeg. Later werkte Lou de Jong eraan mee. De film werd uiteindelijk geregisseerd door de Engelse regisseur Paul Rotha. Dat heeft sommigen wel doen opmerken dat 'de beste Nederlandse oorlogsfilm ook nog door een buitenlander is gemaakt'. Die conclusie gaat voorbij aan de zeer Nederlandse nadruk in De Overval op de houding van verzet, die meer verbonden is met de vaderlandse geschiedenis dan met de specifieke gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog.

Het is een houding die de langdurige populariteit van oorlogsfilms verklaart. Hij kleurde in de jaren zestig en zeventig menige actie tegen het gezag, dat al snel als 'fascistoïde' werd bestempeld. Later, in films uit de jaren zeventig en tachtig werd ook de kleinburgerlijke en amateuristische kant van het verzet wel benadrukt. Dat gebeurde in speelfilms, zoals Pastorale 43 van Wim Verstappen, maar vooral, en veel effectiever, in VPRO-documentaires.

Enerzijds werden hierdoor op zichzelf moedige en integere acties ontdaan van hun aura. Het bracht een proces van depolitisering op gang, waarin elke standpuntbepaling bij voorbaat werd gewantrouwd. Anderzijds benadrukte de meer psychologische tekening van de situatie het morele dilemma waarin velen verkeerden die een keuze moesten maken waar levens vanaf hingen. Daardoor bleven ze actueel.

De laatste jaren lijkt de Tweede Wereldoorlog als vertrekpunt voor morele filmvertellingen aan belang te hebben ingeboet. Nederlandse filmers beginnen eindelijk eens iets meer om zich heen te kijken, en zoeken hun thema's in het heden. Voor jongeren waarvan zelfs de ouders de oorlog niet eens meer hebben meegemaakt, liggen de gebeurtenissen inmiddels ook wel erg ver weg. En als ze actueel bleven, dan uit hun verzet zich vaak eerder in een bekrompen anti-Duitse houding dan in een alert antifascisme.

De Overval levert geen bijdrage aan het verstevigen van de Duits-Nederlandse vriendschapsbetrekkingen. Als hommage aan moedige verzetsmensen die hun leven gaven voor een ideaal, en als geschiedenisles, blijft hij echter de moeite waard.

De Overval. Zaterdag Nederland 1, 15.03 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden