Opinie

'De overheid kan niet elke grasspriet bijknippen'

De ontwikkeling naar meer participatie is niet links of rechts, niet van arm of rijk, niet van stad of platteland, schrijft minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk.

Premier Mark Rutte en minister van Financien Jeroen Dijsselbloem tijdens Prinsjesdag. Beeld anp

Wanneer verschillende maatschappelijke bewegingen dezelfde kant op gaan werken, kan er echt iets gebeuren. Hier zijn drie bewegingen van de laatste decennia.

Mensen zijn steeds hogeropgeleid en weerbaarder geworden. Kort na de Tweede Wereldoorlog volgde 5 procent van de bevolking hoger onderwijs, nu bijna 50 procent. Mensen kunnen en willen veel doen, en hebben daar ook de tijd voor.

De traditionele vormen van maatschappelijk middenveld zijn nooit verdwenen, maar zijn wel geprofessionaliseerd en in schaal vergroot; waar een schoolbestuur ooit uit een groep welwillende ouders bestond bestuurt OMO ('Ons Middelbaar Onderwijs') nu de halve provincie Brabant, de woningbouwcorporatie is geen buurtinitiatief meer maar een bedrijf, en de coöperatieve verzekering 'Ons Belang' is een multinationale verzekeraar geworden. Het zou onzinnig zijn alle woningcorporaties, schoolbesturen, zorgverzekeraars en pensioenfondsen weer op te knippen tot de amateurverenigingen die ze een eeuw geleden waren, maar daar waar zij ooit ontstonden kunnen nieuwe verbanden groeien.

En ten slotte, de derde ontwikkeling: de overheid zal de komende decennia het geld niet hebben om tot de laatste grasspriet elk plantsoen bij te knippen, en de vrijetijdsbesteding voor elke oudere te organiseren.

Kort gezegd: mensen kunnen meer doen, willen meer doen, en er is de ruimte en behoefte dat ze meer doen.

Langzame evolutie
Doordat deze trends trage bewegingen zijn, niet van vandaag of gisteren, is er geen revolutie gaande maar een langzame evolutie. Het begrip 'participatiesamenleving' werd al in 1991 door Wim Kok gesmeed in een artikel in de NRC: 'Wij zitten in een overgangsfase: van een verzorgingsstaat naar een werkzame, naar een participatiesamenleving'. Sindsdien komt het terug in het gedachtengoed van christen-democraten, sociaal-democraten en liberalen. In principe is het idee niet links of rechts (dat kan het wel worden door de manier waarop het wordt ingevuld).

Het kabinet zal de komende jaren op verschillende manieren de beweging naar de participatiesamenleving inpassen. De grootste ontwikkeling in het binnenlands bestuur in de laatste decennia is dat een pakket van verantwoordelijkheden op het gebied van zorg en sociale zekerheid verhuist van het Rijk naar de gemeenten.

De bestuurslaag die het best in staat is bij mensen thuis te komen, mensen in de ogen te kijken, krijgt daarmee de taak om in een huishouden waar veelal verschillende problemen tegelijk spelen de beste ondersteuning te verlenen.

In het ene geval kan de ondersteuning beperkt zijn, omdat mensen zelf, mogelijk met steun van familie of omgeving, in staat zijn zaken op te lossen. En zo af en toe moet er meer gebeuren. Waar nu nog in een huishouden, juist op het moment dat het moeilijk gaat, verschillende hulpverleners van verschillende instanties, allemaal met hun eigen regels en formulieren over de vloer komen, zal straks in principe één persoon kwartier komen maken, en uitgaan van wat mensen zelf nodig hebben. Bij experimenten in bijvoorbeeld Eindhoven, in Delft, in Almere en in Ten Boer, hebben we kunnen zien hoe goed dat nu al werkt.

'Doe-democratie'
Een andere ontwikkeling die doorzet is die welke wordt aangeduid als 'doe-democratie'. In nieuwbouwwijken, in dorpse kernen, in oude stadscentra komen spontaan groepen inwoners bij elkaar om een clubhuis te starten, een bibliotheek of een speeltuin op te zetten of de straat te renoveren. Pas in een later stadium kloppen ze aan bij de gemeente voor enige steun, of soms alleen voor de ruimte om hun initiatief te kunnen doorzetten. Waar gemeenten voorheen spraken van 'burgerparticipatie' kun je nu beter spreken van 'overheidsparticipatie': de burgers doen het, en de overheid kan soms een steentje bijdragen.

Zoals gezegd: de ontwikkeling is niet links of rechts, niet van de stad of het platteland, niet van arm of rijk. Maar zoals Wim Kok in 1991 al zei: 'Niet doorslaan naar een maatschappij waar mensen aan hun lot worden overgelaten (...) Tussen de verbrokkeling in rechts geregeerde landen en de wat weggevallen betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid bij ons is een derde weg nodig: emancipatie in solidariteit.' De overheid moet ruimte maken waar het kan, loslaten in vertrouwen dat de burgers zelf weten hoe ze het hebben willen, onnodige regels schrappen, niet alles willen controleren, diversiteit van oplossingen toestaan.

Maar er zullen altijd situaties blijven waar mensen het totaal niet zien zitten, waar het ze over de schoenen loopt, niet elk mens is mondig en vaardig, en niet iedereen heeft het geluk dat vrienden of familie bijspringen, en dan moet er altijd de achtervang zijn dat de overheid volledig klaarstaat om te zorgen dat iedereen een fatsoenlijk leven kan leiden. Dit is voor mij ook persoonlijk cruciaal.

Het zal de komende jaren zoeken zijn naar een goed evenwicht, en het wordt een hele klus om het allemaal te organiseren. Maar de beweging is een goede: het vergroten van de vrijheid van mensen, uitgaan van onderlinge solidariteit, ondersteunen van wat mensen kunnen en willen in plaats van ze alles uit handen te nemen.

Nu nog een mooier woord verzinnen dan het lange ambtelijke woord participatiesamenleving.

Ronald Plasterk is minister van Binnenlandse Zaken.

 
Er zullen altijd situaties blijven waar mensen het totaal niet zien zitten, waar het ze over de schoenen loopt, niet elk mens is mondig en vaardig, en niet iedereen heeft het geluk dat vrienden of familie bijspringen, en dan moet er altijd de achtervang zijn dat de overheid volledig klaarstaat om te zorgen dat iedereen een fatsoenlijk leven kan leiden
Minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.