De Oude Rijn

'Nu is 't voorbij: een frisse lugt..

Omringt mij waar ik ga, en doet de vogels zingen.

Ik zie een nieuwen glans op boom en veld en vrugt.'

Hieronymus van Alphen: Het Onweder

Opnieuw verlaten we, na aanschaf van een boordradio voor de weerberichten, wat later op de dag Leiden en varen de Oude Rijn op, richting Alphen aan de Rijn. Vanaf het water en in bedaard tempo kan je de gruwelarchitectuur op de oevers goed tot je laten doordringen. Ze is kenmerkend voor de groene-hartaanval die al lang op het midden van Zuid-Holland is ingezet. De landschappelijke erosie gaat met reuzeschreden en de discussie sjokt daar half blind en doof achteraan. De woonbebouwing wordt zoals overal afgebiesd met Kwantumdozen, Trendshoppen, Lucky Leder, Beter Bed en andere meubelpaleizen: arme oude Rijn!

Waar de lintbebouwing eindigt, liggen links in het land prachtige oude boerderijen met uitzicht op verlaten tegelovens en chemisch kattekwaad en andere fabrieks-achtergevels waarvan de beheerders geen rekening houden met de esthetische emoties van de langsvarenden. Langs Hazerswoude waar men het kapsel kan laten verzorgen in salon Haarfijn en waar juist de bloemenbesteller 'Boeketje van Edje' met de verse paasstukjes langskomt. De rivier is gekanaliseerd voor het bulkvrachtvervoer en gestoffeerd met vreugdeloze industriebebouwing: stortbeton, meststoffen, bedrijfsvloeren, mengvoeders, coatingsystems, metselmix en mortel.

Dan komen we in Alphen waar meer aan de hand is dan men op het eerste gezicht denkt. Zo werd in de Bonifaciuskerk de Johannes Passion opgevoerd, woont de familie Valk tussen vierhondervijftig andere vogels in het vogelpark Avifauna en kun je in het Kasteel genieten van ambient house of zelf een kunstvoorwerp maken, dat dan tentoongesteld wordt. In de literatuur heeft Alphen na Hieronymus zijn plaats opnieuw bevestigd met de lezing, onlangs in het Literair Café Aa/dR gehouden door Kees van Kooten, 'niet zo maar een televisiemaker die ook stukjes schrijft', die zich 'al grappend en grollend heeft ontwikkeld tot creatief socioloog die met chirurgische precisie de Nederlandse gemeenschap ontleedt'. Dat is meer dan gezegd kan worden over Apeldoorn waarvan slechts bekend is dat Nescio er bijna een bezoek heeft gebracht (bron Apeldoorn in de Literatuur). Verder vind je in Alphen een liftenmuseum en een archeologisch themapark, bijna honderd cafés en restaurants en een golfbaan met 27 holes: men hoeft zich hier waarlijk niet te vervelen.

Vertederd denken we terug aan die onvergetelijke NCRV-uitzendingen waarin de bewoners van Alphen zich in tobbes langs met groene zeep ingesmeerde planken in de haven stortten. Zelf leggen wij koud en doorwaaid aan op de hoek van Heijmanswetering en Oude Rijn bij 's Molenaars brug waar we een slaapkamer huren voor de nacht. De volgende ochtend zien we hoe bij Avifauna honderden seniorenburgers scheep gaan aan boord van de Zonnebloem voor een watertocht met koffie en appelpunt. Zelf varen we ook verder. Iets van Alphens oude glorie wordt zichtbaar in de statige huizen, maar aan beide zijden is de rivier tot aan de oever bebouwd en is dus geen vertreding langs de waterkant mogelijk. Tot bij de hefbrug, waar we aan land gaan voor een rondwandeling. Het straatbeeld suggereert dat alle Nederlandse notarissen zich hier voor hun pensionering hebben teruggetrokken.

Meteen voorbij de Eendrachtmolen (systeem Dekker op beide roeden, nu een Indisch restaurant) varen we de Gouwe op, kaarsrecht gekanaliseerd met schuren als hangars op de oevers. Het landschap waarboven verre flats rijzen, is hier ronduit lelijk en grijs. Een bewoner voelt dat haarfijn aan en klaagt 'Elke morgen nieuwe zorgen' op zijn gevel. Als het groene hart dan toch bebouwd moet worden, dan maar langs deze waterstreep tussen Rietveld en Spoelwijk. Boskoop doet zijn naam eer aan: miljoenen naaldplantjes vinden van hier hun weg om zich in Scandinavië tot eeuwige bossen te zingen. En akker na akker is ingezaaid met de bonzaibomen die zo menig WAO'er een nuttige bezigheid verschaffen. Namen zoals Snabel en Duits wijzen op de Duitse afkomst van veel inwoners, die hier in de vorige eeuw als turfstekers aankwamen. Dat bedrijf bleef men ook in Duitsland nog enige tijd uitoefenen: 'Wir sind die Mohrsoldaten und ziehen mit den Spaten ins Mohr', zongen de communistische gevangenen in de dwangarbeiderskampen van Hitler.

Langzaam verandert het landschap in een groene hartkwaal met door professor Sickbock ontworpen kantoorgebouwen. We naderen Gouda niet van zijn mooiste kant. Maar de stadsgrachten zijn bevaarbaar en eenmaal binnen is de stad van grote schoonheid. Het onwaarschijnlijk mooie stadhuis, een van de weinige vrijstaande gothische gebouwen van het land, vertelt in een expositie van zijn rijk verleden, waarbij Anna van Hensbeek een speciale vermelding en aandacht van het feministisch strijdfront verdient. Als vroedvrouw werd haar in 1776 een beroepsverbod opgelegd omdat zij bij het bevallen van ongehuwde moeders weigerde de arme vrouwen naar de naam van de vaders te vragen. Aan de rechterzijde staat een uitbouwsel, de 'kaak' waaraan men als wetsovertreder gesteld kon worden. Brasserie Meatpoint hoort bij de serie Steakspel, Foodvrouw, en Patatoloog. Van de prachtige Kaaswaag kun je de tentoonstelling beter mijden tenzij een handvol saaie diaprogramma's je vijf gulden waard is. Onwaarschijnlijk mooi en dan ook wereldberoemd zijn de Goudse glazen van 's lands langste kerk, de Sint Jan. Van die oogverblindende ramen zijn ook de ontwerpen, de zogenoemde cartons, bewaard gebleven. Eeuwenlang vervulden zulke kerkvensters de rol van de huidige televisiedocumentaire, voordat Marcel van Dam en consorten die op de buis vervingen door de kleuterspelletjes van het buurthuis. Zo namen de Gouwenaren kennis van de inname van Damiate, het bezoek van de koningin van Sheba aan Salomon, Holofernes' onthoofding door Judith, de bestraffing van de tempelrover Heliodorus, Jona en de Walvis en Bileam en zijn sprekende ezel, alles in schitterende kleuren waarin het wit van reinheid en liefde en het rood van het lijden overheersen. Waar in onze dagen is de devotie van die eeuwen?

Iets van de melancholie is terug te vinden in de verstilde straatjes en binnenplaatsen achter de kerk. Daarboven hangt het carillon van Hemony, op donderdag- en zaterdagochtend bespeeld door de stadsbeiaardier. Oude ambachten zoals pijpengieten, pottenbakken, ringeloren en kaaskneden, die men hier voor de bezoeker opvoert, brengen me terug in de duffe lagere-schooldagen met verplicht bij te wonen pottenbakkersdemonstratie, afgewisseld door dans van Indra Kamadjodjo met zijn hertje Kantjil of een wajangpoppenspeler met gamelanmuziek, vlak na de oorlog toen Indië nog van ons was.

Maar neem, als het weer meezit, een uurtje voor een rondwandeling langs de Goudse monumenten zoals het Weeshuis, het Lazaruspoortje, het Tolhuis en de Visgalerijen.

Verdere vaart door Gouda is gestremd. We varen terug naar het Gouwekanaal en mogen in het kielzog van een geweldig zandschip mee door de Julianasluis (vijf gulden), waardoor we in het getijdegebied van Gouderak en Hollandse IJssel komen. Die laatste willen we op, maar dat is niet zo eenvoudig omdat de Waaischutsluis in dit jaargetij alleen voor beroepsvaart en dan nog na vooraanmelding geopend wordt. Na Gouda's waterfront op z'n mooist, en, helaas, ook het loosputje van Unichema komen we voor de sluis in een verstild groen waterdal met on-Nederlands hoge oevers. We meren aan de meerpaal, luisteren naar de lijster, halen in afwachting van het schutten met de vouwfiets Grieks avondeten bij snackbar Willy voor de beste Giros en ontkurken de wijnfles.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden