De opvolgers van Julius Nyerere zijn nog heel jong

Waarom heeft Afrika geen leiders meer zoals Julius Nyerere? De oud-president van Tanzania kreeg die vraag zelf voorgelegd op een informele bijeenkomst zaterdag van de Evert Vermeer Stichting van de PvdA....

Van onze verslaggever

Wim Bossema

UTRECHT

'Het IMF leert ons nu hoe we moeten boekhouden. Dat is een heel ander soort leiderschap. Wat kunnen de leiders van nu nog beginnen? Ze zijn te moe om met argumenten te komen. Ze zijn murw geslagen. Als je ze vraagt waarom ze geen discussie beginnen, zeggen ze: nee, nee, ik wil geld. Mwalimu, we zitten tot zover in de problemen' Nyerere hield zijn vlakke hand ter hoogte van zijn voorhoofd. Mwalimu is zijn erenaam, het betekent leraar.

Hij zat in een klaslokaal en was in zijn element. Zo'n klein, gemêleerd gezelschap van (oud-)ontwikkelingswerkers, academici en jongeren vindt hij leuk. Hij praatte vrijelijk voor zich uit in antwoord op allerlei vragen, maakte grapjes en sprak vaderlijke woorden tot een studente. Dat heeft mwalimu eigenlijk zijn hele leven gedaan. Het is de stijl van leiding geven die in Afrika teloor is gegaan.

Nu hij geen land meer bestuurt - hij trad in 1986 vrijwillig af - kan hij zich ook zelfspot permitteren. 'Zelfs ik zwijg maar over socialisme. Liberalisering is de nieuwe religie. Goed. Ik ben ook voor de markt, nú ben ik ook voor de markt. Wij moeten nu leren goede ondernemers te worden, al ben ik zelf niet zo ondernemend, ík heb van de Tanzanianen goede praters gemaakt.'

Nyerere geeft zijn mening voor wat die waard is. Wat denkt hij van de Zaïrese rebellenleider Laurent Kabila? 'Ik heb hem ontmoet en ik geloof niet dat ik met een dictator sprak. Hij is een eenvoudig man. Ik vroeg hem: wat wil je eigenlijk. Hij zei: ik wil dat Mobutu verdwijnt. Ik zei: die slogan is goed, maar Mobutu gaat toch wel, wat gebeurt daarna? Ik ken hem niet goed, ik hoop maar dat hij is wie hij zegt dat hij is.'

Hij haalt graag vastgeroeste beelden onderuit. Is er rivaliteit tussen Franstalige en Engelstalige landen in Afrika? 'Ik spreek zelf een soort Engels, maar dat is niet mijn moedertaal.' De vluchtelingen uit Rwanda, Burundi en Zaïre laten zich ook niet weerhouden door de vermeende taalbarrière om naar Tanzania te komen. 'Ze komen uit zogenaamd francofone landen, maar hoeveel van hen zitten in Parijs?' Willen de Amerikanen hun invloed in Afrika uitbreiden? 'Ons probleem is eerder om de VS geïnteresseerd te krijgen in Afrika.'

Over democratie wordt veel te dogmatisch gedaan, vindt hij. In Groot-Brittannië zijn de conservatieven al die jaren aan de macht gebleven met hooguit 43 procent van de stemmen. 'Dat is ondemocratisch, maar de Britten accepteren het. Dat is het belangrijkste.'

In Zanzibar, een semi-autonoom deel van Tanzania, verloor de oppositie met een heel klein verschil en er werd gesproken over fraude. 'Ik stelde een coalitieregering voor. Maar beide partijen verwierpen dat. Ze wilden álle macht. Ik vind dat niet goed, maar ze luisterden niet naar mij. Voor het hele land was ik juist niet voor een coalitie. De oppositie moet nog sterker worden.' Maar dan blijft één partij dominant was de tegenwerping. Nyerere, geamuseerd: 'Maar we hebben een sterke regering nodig. Ik ben vóór een 'dominante partij-systeem''.

Systemen zonder meer overplanten heeft geen zin. 'Ik grapte eens tegen Belgische politici: jullie kunnen het je veroorloven partijen op stambasis toe te staan, maar wij niet. Daarom hebben we een wet die dat verbiedt'.

Er zijn idealen die Nyerere nooit zal loslaten. Goed onderwijs voor iedereen blijft de voorwaarde voor elke ontwikkeling. En daarvoor heb je een regering nodig. Dan wordt Nyerere heel serieus. 'Toen ik wegging, was 91 procent van de Tanzanianen alfabeet, die 9 procent waren oude mensen zoals mijn moeder. Sinds de Wereldbank de zaak heeft overgenomen is het alfabetisme gezakt tot 70 procent. Bij mijn vertrek gingen alle kinderen naar school. Na tien jaar Wereldbank is dat 62 procent. Ik blijf roepen dat onderwijs zo belangrijk is: opleiding voor de márkt zeg ik tegenwoordig, misschien luisteren ze dan naar me.'

Nyerere's andere onwrikbare ideaal is de vorming van nieuwe, grotere staten. 'Als jullie een Singapore kunnen maken van Rwanda of Burundi, dan zullen we niet meer horen van Hutu's en Tutsi's. Dat wonder zal waarschijnlijk niet gebeuren. Wat misschien wel kan is dat de andere Oost-Afrikaanse landen zeggen, kom hier, hier is ruimte. Ik heb hard gestreden voor een Oost-Afrikaanse gemeenschap, maar ik heb gefaald.'

De natie-staat is maar een gekunsteld iets in Afrika, zei hij. Een Afrikaan voelt zich thuis bij zijn etnische groep én hij voelt zich Afrikaan. Daartussen zit heel weinig.

Begin deze maand was Nyerere in Ghana. Hij was een van de weinige Afrikaanse leiders die kwam vieren dat Ghana als eerste land ten zuiden van de Sahara onafhankelijk werd, veertig jaar geleden. Hij liep rond bij het graf van zijn vriend Kwame Nkrumah. Hij hield een toespraak over de waarde van Nkrumahs panafrikanisme, dat bijna vergeten ideaal.

Ook toen zei hij: 'Of we het nu leuk vinden of niet, de buitenstaanders zien jullie én mij als Afrikanen, niet als Ghanezen en een Tanzaniaan.' De gigantische zaal in Accra was opgevuld met schoolkinderen. Dat vond mwalimu niet genant, integendeel. 'Ik ben blij dat jullie hier zitten en niet van die diplomaten', zei hij. 'Want jullie zijn onze leiders van de toekomst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden