Analyse

De opmars van het populisme in Europa: wat kunnen we ervan leren?

De Oostenrijkers en de Italianen hebben zondag gekozen tegen verandering, lijkt het. In het eerste land zal er ook weinig veranderen, in het tweede zijn de gevolgen enorm. Wat kunnen we ervan leren?

De nieuwe president van Oostenrijk Van Der Bellen.Beeld epa

De Oostenrijker wil geen rechts-populistische president, de Italiaan geen staatkundige hervormingen. Zo bezien hebben kiezers in beide landen voor de status quo gekozen. Maar de gevolgen staan diametraal tegenover elkaar. In Oostenrijk verandert er niet veel, in Italië zijn de consequenties spectaculair: de val van de regering, een dreigende bankencrisis en nieuwe verkiezingen. Vijf lessen uit een spannend Europees weekend.

1. Populisme is springlevend

'Een zware nederlaag voor het nationalisme en anti-Europees populisme' - vooral in buurland Duitsland buitelden politici over elkaar heen om hun opluchting over de Oostenrijkse uitkomst van een morele dimensie te voorzien. In Oostenrijk zelf overheerste in regeringskring tevredenheid over de voorkomen imagoschade. De rechtse populist Norbert Hofer tussen Europese regeringsleiders, dat zou een te pijnlijk beeld zijn geweest. Nog een zorg minder: over de invloed van president Hofer op het toerisme hoeft niemand meer in te zitten.

Maar hoe begrijpelijk alle opluchting ook is, feit blijft dat de FPÖ-kandidaat bijna 47 procent van de stemmen haalde. Omdat de aanhang van zijn partij veel kleiner is, moeten veel aanhangers van andere partijen op hem hebben gestemd. En dat terwijl zijn rivaal Van der Bellen door alle andere partijen werd gesteund. Om dat voor elkaar te krijgen, moest de Groene-politicus zijn groene gewaad afleggen en zich uitsluitend als 'anti-Hofer' profileren. Die collectieve inspanning was nodig om Hofer te verslaan. De kracht van zijn partij blijkt ook uit de peilingen waarin de FPÖ met een straatlengte voorsprong de grootste is.

In Italië valt het succes van de nee-campagne niet uitsluitend, maar wel grotendeels op het conto van populisten te schrijven. De drie populistische partijen (de Vijfsterrenbeweging, M5S, op links; Lega Nord en Forza Italia op rechts) droegen flink bij aan de 60 procent nee tegen Renzi. Kortom: het populisme in Europa is nog springlevend.

De kracht van Hofers partij blijkt uit de peilingen waarin de FPÖ met een straatlengte voorsprong de grootste is.Beeld epa

2. Rechts populisme is niet onverslaanbaar

Geen enkele rechts populistische partij in Europa is zo sterk als de FPÖ: 35 procent volgens de peilingen, Marine le Pen (24 procent) en Geert Wilders (19 procent) kunnen er niet aan tippen. Dat Oostenrijk voor Frankrijk en Nederland op de verkiezingskalender stond was dan ook, vanuit rechts populistisch perspectief, perfect. Waar kon de zegetocht die met de Brexit (collega Farage van Ukip) en met Trump was begonnen, beter worden voortgezet dan in Oostenrijk? Niet dus, dankzij de blokkade die alle andere partijen opwierpen. Op vergelijkbare wijze wisten in Frankrijk links en rechts het Front National herhaaldelijk van het pluche te houden - een scenario dat zich bij de presidentsverkiezingen in mei mogelijk herhaalt. Democratisch fraai oogt het niet, effectief blijkt het regelmatig.

Bij alle aandacht voor rechts populisme hoort de kanttekening dat links populisme in Zuid-Europese landen vaak sterker is. In Italië ligt het momentum bij M5S. Lega Nord en Forza Italia tellen zeker mee, maar in de peilingen is het de partij van komiek Grillo die op de status van grootste partij afkoerst. De beweging herbergt ook politici met een rechtse achtergrond en het migratiestandpunt wil nog weleens PVV-trekjes vertonen, maar de meeste commentatoren delen M5S bij links in. Links populisme kan dus sterker zijn dan rechts populisme. Zie ook Spanje en Portugal, waar rechts geen voet aan de grond krijgt.

Lega Nord en Forza Italia tellen zeker mee, maar in de peilingen is het de partij van komiek Grillo die op de status van grootste partij afkoerst.Beeld epa

3. Verkiezingen zijn een nationale aangelegenheid

Een oude les, all politics is local, bleek onverminderd actueel. De Oostenrijkers lieten zich toch niet leiden door de internationale 'winden van verandering' waar Wilders dit weekend over sprak. Belangrijker zijn interne kwesties als 'de boel bij elkaar willen houden' en de relatie met de EU niet op het spel zetten. In Italië bleek buitenlandse bemoeienis Renzi ook geen soelaas te bieden. Om de schade voor de financiële markten te beperken, steunde zowel Obama als Merkel zijn ja. Het mocht niet baten. Want bij het Italiaanse referendum ging het ook niet over de internationale context, maar werd het debat overheerst door een interne kwestie, de populariteit van een zittende premier.

4. De brexit is toch echt iets Brits

Grote woede bij de FPÖ op politieke bondgenoot Nigel Farage. De Brit, voormalig leider van Ukip en Brexit-instiga tor, riep vrijdag dat Hofer, eenmaal president, een referendum over EU-lidmaatschap zou houden. 'Ik zou de heer Farage willen vragen zich niet met interne aangelegenheden te bemoeien', reageerde Hofer ijzig. Pijnlijk voor de Brit, die zelf graag buitenlandse politici terechtwijst die zich met zijn land bemoeien.

Extra pijnlijk voor Hofer, die de uittredingskwestie heel diep wilde begraven. Na de Brexit had zijn flirt met een 'Oxit' hem in grote problemen gebracht. Want Oostenrijkers moeten er in meerderheid niets van hebben. In Italië speelde EU-uittreding nauwelijks een rol. De Vijfsterrenbeweging die ook naar het idee heeft gelonkt, zag er ditmaal geen stemmentrekker in. Want winst bij het referendum zou weleens tot veel Europees tumult kunnen leiden, waar M5S niet de schuld van wilde krijgen.

Farage miscalculeerde zich in de houding van andere populisten richting de Brexit.Beeld afp

5. Het 'Trump-effect': vooral in omgangsvormen?

Bij het laatste tv-debat toonde de 72-jarige Van der Bellen een foto van zijn vijftig jaar eerder overleden vader. Die was door zijn politieke tegenstanders beschimpt als nazi, 'terwijl hij dat niet was en zich niet meer kan verweren'. Hofer repliceerde dat hij niet zielig moest doen, want zijn vrouw en hij werden regelmatig voor nazi's uitgemaakt. Commentatoren zien in die hang naar beledigen een Trump-effect. Of dat echt zo is, valt moeilijk vast te stellen - onder invloed van sociale media ging het er al langer ruwer aan toe in het Oostenrijkse debat. In ieder geval was er voor Hofer geen gewenst Trump-effect in de vorm van meer kiezers.

In Italië ging het er ook hard aan toe; M5S-leider Grillo noemde Renzi een 'zeug'. Maar een Trump-effect werd daar niet in gezien, Grillo staat bekend als grofgebekt. Lega-Nord-leider Salvini haakte wel nadrukkelijk bij Trump aan. Het Italiaanse volk moet zich door de VS laten inspireren, zei hij continu. Zelf deed hij dat met zijn eigen Salvini-borden die geheel in Trump-stijl waren, inclusief het lettertype. Mogelijk hielp dat; in Lega Nord-gebieden was het nee in ieder geval zeer uitgesproken.

Salvini had borden die geheel in Trump-stijl waren, inclusief het lettertype.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden