AnalyseDiplomatie

De opmars van de megafoondiplomatie: ‘Dit mes wordt heel snel bot’

De wereld verruwt, het diplomatieke spel ook. Buitenlandse ambassadeurs in Den Haag ontdekken de megafoondiplomatie. De grote drie voorop: de Verenigde Staten, Rusland en China.

De Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra houdt een toespraak tijdens het vierde partijcongres van Forum voor Democratie.Beeld ANP

Een Chinese ambassadeur die de Nederlandse hoofdredacteuren waarschuwt voor het plaatsen van China-kritische tekeningen. Een Russische ambassadeur die, vergezeld van zijn eigen cameraploeg, het uit Rusland geweerde Kamerlid Sjoerdsma uitnodigt voor een wodkaatje op de ambassade – en een lesje Rusland. En een Amerikaanse ambassadeur die openlijk aandringt op het sturen van Nederlandse grondtroepen naar Syrië en erop wijst dat Nederland hekkensluiter binnen de Navo wordt.

Volume

Het lijkt er op dat sommige ambassadeurs in Den Haag de stille beïnvloeding achter gesloten deuren steeds vaker inruilen voor de megafoon. En liefst op maximaal volume. Harde botsingen tussen de grootmachten worden ook hier uitgevochten. De schaduw van die internationale strijd, die zich steeds meer op economisch en technologisch gebied afspeelt, valt over de hofstad.

Je kunt je afvragen of deze aanpak effectief is. Diplomatiekenner Robert van de Roer wijst erop dat Nederland ondanks aandringen van de Amerikaanse ambassadeur niet actief werd in Noord-Syrië, en ook de Amerikaanse Hormuz-missie links liet liggen. ‘Er is een groeiend wantrouwen jegens de Amerikanen in Den Haag. En het is ook zeer de vraag of het kabinet zich iets aantrekt van de Chinese eisen. Dit mes wordt heel snel bot.’

Niettemin hebben de grote landen, elk om eigen redenen maar ook in reactie op elkaar, de megafoondiplomatie ontdekt. Beïnvloeding blijft het doel, maar nu via de burger en via oude en nieuwe (sociale) media. President Trumps bruuske stijl, president Poetins conflictmodel, en president Xi’s internationale geldingsdrang maken de weg vrij voor assertieve communicatie met vriend en vijand. Geholpen door technologische veranderingen, en tegen het decor van een instortende internationale ordening.

De grote drie

De toon werd gezet door de Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra. Hij lapte vorig jaar in twee interviews met de Volkskrant de hier geldende diplomatieke mores aan zijn laars door zich direct en in het openbaar te bemoeien met Nederlandse besluitvorming over het sturen van troepen en de hoogte van het defensiebudget. Achter de schermen doen Amerikaanse gezanten dit al sinds mensenheugenis, maar de publieke wijze waarop Hoekstra het deed (vergezeld van grote druk achter de schermen) bracht het kabinet publiekelijk in verlegenheid – en achter de schermen tot razernij.

Portret van de ambassadeur van de Russische Federatie, Aleksandr Sjoelgin.Beeld ANP

Het optreden van de Russische ambassadeur Aleksandr Sjoelgin sluit nauw aan bij de toegenomen publieke assertiviteit van Russische ambassades wereldwijd. Sinds de annexatie van de Krim in 2014 en daaropvolgende westerse sancties heeft Rusland de aandacht verlegd naar beïnvloeding van de publieke opinie via alle beschikbare kanalen, en vooral sociale media. Zonder taboes. Het internationale onderzoek naar MH17 is een anti-Russisch complot, het Molotov-Ribbentrop-pact was een zegen, enzovoort. Er is een groeiende markt voor een alternatieve werkelijkheid, en de Russische diplomatie biedt die.

Het opvallendst nog is de plotse Chinese assertiviteit, in scherp contrast met voorgaande decennia, die alles van doen heeft met de mondiale ambities van president Xi Jinping. Met de aankomst van de nieuwe ambassadeur Xu Hong in Den Haag is vrijwel direct een open strijd begonnen tussen de VS en China over een cruciale vraag: hoe positioneren Europese landen zich tegenover deze grootmachten, vooral nu veel oude zekerheden (in de vorm van veiligheids- en handelsverdragen) onder vuur liggen?

Derde weg

Dat twee ambassadeurs een straatgevecht beginnen over de vraag of ASML wel of niet gevoelige technologie aan China mag overdragen, zegt veel over de kolkende internationale omgeving. De handschoenen gaan uit, want in de perceptie van beide kanten is dit een vraag van leven of dood. Is China, met zijn mondiale ambities en zijn totalitaire trekken, ook een bedreiging voor de vrijheid in Europa. En zo ja, is het dan verstandig gevoelige technologie aan dat land te leveren of Huawei hier onmisbaar te maken met zijn 5G-technologie? Of is dit beeld vooral een Amerikaans commercieel rookgordijn, en moeten de Europeanen de Chinese techgiganten net zo klakkeloos omarmen als ze eerder deden met de Amerikaanse? 

Of is er een derde, Europese weg, op gepaste afstand van China én de VS?

Veel Europeanen associëren machtspolitiek niet met waarden. Ten onrechte, zoals blijkt uit dit gevecht om de inrichting van een nieuwe internationale orde. De EU is op dit moment te zwak en te gespleten om alle antwoorden op deze vragen te kunnen geven. Ook daarom speelt deze diplomatieke strijd zich af in Berlijn, Londen, en ook Den Haag. 

De Chinese ambassadeur, Xu Hong.Beeld Hollandse Hoogte

China’s ambassadeur Xu Hong in Het Financieele Dagblad (15 jan. 2020) over het verlenen van een exportvergunning aan ASML voor de verkoop van euv-technologie aan China: ‘We zouden niet willen zien dat Nederland zwicht voor de politieke druk van de Amerikanen. Mocht dat wel gebeuren dan zal dat de relatie tussen onze landen uiteraard negatief beïnvloeden.’

Op 3 februari zei Xu Hong tegen de Volkskrant: ‘Ik roep alle hoofd­redacteuren op om hun normen en waarden te bewaken. Die spotprenten (tegen China, red.) mogen geen mainstream worden. Westerse regeringen zeggen: dat is vrijheid van meningsuiting. Maar die vrijheid gaat niet boven morele ­afwegingen.’

Pete HoekstraBeeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Amerika’s ambassadeur Pete Hoekstra in de Volkskrant (27 juni 2019): Nederland had ‘heel scherpe kritiek’ op de Amerikaanse aankondiging eind 2018 over de terugtrekking uit Syrië, ‘dus we zijn optimistisch dat de Nederlanders na deze retoriek en deze kritiek zullen doorpakken en bijdragen aan wat volgens hen nodig is in Syrië.’ Het gaat daarbij ‘om militaire middelen op de grond’. Op 29 mei liet hij al weten dat Nederland zijn positie binnen de Navo als ‘middenmoter’ op het gebied van defensie-uitgaven verliest en zakt naar ‘het rijtje van vijf tot zeven landen in de Navo die het minst uitgeven’.

Ruslands ambassadeur Aleksandr Sjoelgin tegen Nederlandse media (5 februari 2020) over de afgeblazen missie van de vaste commissie voor buitenlandse zaken naar Moskou: ‘De eerste stap is gezet door (westerse landen, red.) die sancties afkondigden tegen Russische parlementariërs vanwege hun politieke opinies. Een totaal arbitrair, onwettig besluit. Ondenkbaar dat een land met de omvang en status van Rusland dit zomaar zou kunnen laten passeren. Ik zal graag met de heer Sjoerdsma lunchen of dineren en we zullen Russische wodka drinken en ik zal hem uitleggen wat de realiteit is in de Russische Federatie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden