DE OORLOG ALS KOMKOMMER

HET komkommer-onderwerp van deze zomer sluit wonderwel aan bij de trieste weersomstandigheden en bij de katerstemming in het goede vaderland na het jongste verlies van Oranje....

Ik doel natuurlijk op 'de oorlog', de Tweede Wereldoorlog om precies te zijn, die zowel in het juli-nummer van het Historisch Nieuwsblad als in de Groene Amsterdammer van vorige week figureert.

De aanleiding wordt niet gevormd door nieuws over die oorlogsperiode of door onthullingen zoals de Groene die vorige herfst had over op zolders rondslingerende archieven en door Nederlandse ambtenaren verpatste sieraden van gedeporteerde joden. Het gaat veeleer om beschouwingen met een tijdloos karakter, misschien mogen wij zelfs zeggen: met eeuwigheidswaarde.

De term eeuwigheid sluit in elk geval aardig aan bij de invalshoek van beide coverstories. 'De wereld op bedevaart naar Anne van Amsterdam', staat op de voorkant van de Groene, en het Historisch Nieuwsblad pakt uitvoerig uit over 'De Heilige Oorlog'.

Beide bladen zijn duidelijk geërgerd. De Groene is ontstemd over de 'seculiere eredienst voor de heilige Anne'. En het Historisch Nieuwsblad kopt kloek: 'Mythische waas rond oorlog moet verdwijnen.' Het blad laat vijftien deskundigen over die stelling aan het woord en heeft een serie kennis- en gewetensvragen voorgelegd aan tweehonderd respondenten. Met als conclusie: weinig kennis over de Tweede Wereldoorlog en veel moralisme.

Al doorlezend merk ik dat ik me óók begin te ergeren. Wat wordt er precies bedoeld met 'herdenkingscultus'? Hoezo: heilige oorlog??? Wat was of is er verdomme dan heilig aan het bloedvergieten en het moorden van destijds, aan de nachtmerries van de overlevenden of aan de angst die hun nakomelingen op onverwachte momenten soms overspoelt?

Als er perse een aan de metafysica ontleende term op de Tweede Wereldoorlog moet worden geplakt, dan lijken 'demonisch' of 'duivels' me nog eerder op hun plaats dan 'heilig'. Maar die verwijzing naar het bovennatuurlijke mag rustig achterwege blijven, want 'de oorlog' was net als alle andere oorlogen en slachtpartijen gewoon mensenwerk. Helaas.

Vandaar dat ik echt niet begrijp wat het Historisch Nieuwsblad bedoelt, als het schijft dat de oorlog 'moet worden ingepast in de historische werkelijkheid'. Maakt hij daar nu dan geen deel vanuit? Zweeft ie als een UFO boven ons hoofd? Kan de oorlog wellicht pas worden 'gehistoriseerd' als hij niet meer wordt herdacht en geen emoties meer oproept?

Dat afvlakken van de emoties is een proces, dat zich op den duur, met het wisselen van generaties, vanzelf voltrekt. Maar kennelijk gaat dat voor het Historisch Nieuwsblad niet snel genoeg. Met name voor historici vind ik dat een tamelijk rare reactie. Je zou eerder veronderstellen dat die zich erover verheugen als een onderdeel van de geschiedenis 'leeft' onder het grote publiek.

Nee, zo luidt de redenering, de kennis over de Tweede Wereldoorlog is juist erg gebrekkig, en het moralisme heeft de overhand. Dat zou blijken uit de antwoorden op de vragen die (met medewerking van het Riod) aan 200 Nederlanders zijn voorgelegd. Het spijt me, maar ik ben niet overtuigd.

Ik vind het helemaal niet zo weinig als 46 procent van de ondervraagden de naam van rijkscommissaris Seyss Inquart blijkt te kennen. Of als 40 procent een van de drie stakingen in bezettingstijd (Februari-staking, april-mei staking en Spoorwegstaking) kan noemen, en 20 procent drie verzetskranten.

Zeker aangezien het Historisch Nieuwsblad nog niet zo lang geleden enorme ophef heeft gemaakt van het erbarmelijk lage historische kennisniveau (getest onder Kamerleden), rijst de vraag of de kennis van de bezettingstijd niet juist bovengemiddeld hoog is. Het stellen van een paar controle-vragen (bijvoorbeeld over de jaren '60 of '80) zou niet hebben misstaan. Tenslotte lijkt het niet zo'n vergezochte redenering dat interesse en betrokkenheid (het gelaakte 'moralisme') tot - relatief - méér kennis van zaken leiden.

Ook met dat moralisme valt het trouwens erg mee. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat van de respondenten tussen twintig en zestig jaar meer dan 55 procent zegt te twijfelen of ze in het verzet hadden durven gaan. Dat duidt helemaal niet op een houding van 'wij hadden alles beter gedaan' of 'wij zullen wel even zeggen hoe het moet'. En als het moralistisch is om met een verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog stelling te nemen tegen racisme (zoals 25 procent van de 20- tot 40-jarigen doet) of tegen totalitarisme (25 procent van de 40- tot 60-jarigen), dan is 'moralist' toch echt de nieuwe geuzennaam.

Hoe zit het intussen met 'de heilige Anne' (Frank)? De Groene heeft gelijk: Anne Frank is een symbool geworden. De fascinatie voor dit ondergedoken joodse meisje neemt soms de vorm aan van een simplistisch ritueel, of verwordt zelfs tot commerciële of ideologische exploitatie. Dat is gróót nieuws. Van dertig jaar geleden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden