Analyse World Trade Organisation

De ooit zo machtige WTO is door Trump op sterven na dood

De spanning is te snijden op de G7-top die vrijdag begint in het Canadese Charlevoix. Het is de Amerikaanse president Donald Trump tegen de rest van de wereld. Een slachtoffer kan al worden bijgezet, de ooit zo machtige wereldhandelsorganisatie WTO.

Het hoofdkwartier van de WTO in Genève Foto AFP

De initialen van de wereldhandels­organisatie World Trade Organisa­tion – WTO – stonden al voor Weary (Vermoeide) Trade Organisation voordat president Trump aan de macht kwam. Sinds hij zijn America First-beleid in gang heeft gezet, lijkt de rol van een van de belangrijkste naoorlogse internationale organisaties echt uitgespeeld.

In de handelsoorlog die Trump heeft ontketend door importheffingen van 25 procent op staal en 10 procent op aluminium te leggen, staat de WTO op een zijspoor. Canada, Mexico en ook de EU hebben officieel klachten neergelegd bij de WTO. Die kan bindende uitspraken doen in handelsgeschillen, maar niemand gelooft dat Trump zich daar veel van zal aantrekken.

‘Multilateraal is uit’, zegt Harry Garretsen, hoogleraar internationale economie aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Eerst werden handelsverdragen al bilateraal en nu is het Trump tegen de rest van de wereld.’

De baas van de WTO is de Braziliaan Roberto Azevêdo. Hij is niet eens uitgenodigd voor de G7-top in Canada die vrijdag en zaterdag plaatsvindt en waar de hervorming van zijn organisatie een agendapunt is.

De WTO was in 1995 de opvolger van de GATT – de General Agreement on Tariffs & Trade (overeenkomst over tarieven en handel). Die werd op haar beurt in 1948 opgericht om te voorkomen dat handelsoorlogen ooit tot crises en echte oorlogen zouden leiden – zoals in de jaren dertig was gebeurd. De les van toen was dat als het ene land importbarrières opwerpt om zijn eigen bedrijven te beschermen, het andere land hetzelfde gaat doen. Er ontstaat een vicieuze cirkel van handelsbelemmeringen, waardoor de wereldhandel tot stilstand komt en de wereldeconomie crasht.

Tweehonderd landen

In 1948 was de oprichting van GATT net zo belangrijk als die van de Verenigde Naties. Zeventig jaar later is opvolger WTO uitgedijd tot bijna tweehonderd landen, maar heeft de organisatie nog maar een fractie van de invloed van voor de eeuwwisseling. Garretsen denkt dat de omslag in 2001 werd gemaakt toen China lid werd en later ook India en Rusland.

‘Ineens waren er partijen die weinig moesten hebben van de dominante positie van de VS. In 2001 werd nog de Doha-ronde begonnen over verdere liberalisering van de wereldhandel. Daar is niets meer van terechtgekomen, omdat een land als India zich niet neerlegde bij de westerse eisen. Het Westen hield immers de import van hun producten tegen ter bescherming van de eigen agrarische producten.’

Het gevolg van het mislukken van de Doha-ronde was dat grote handelsblokken bilateraal afspraken gingen maken. zoals TPP (VS en landen rond de Stille Oceaan), TTIP (VS en EU) en Ceta (Canada en EU). Garretsen: ‘Toen Trump kwam, haalde hij ook daar een streep door. Voor hem is het de VS ­tegen de rest van de wereld.’

Hoewel de WTO dus al achttien jaar geen rol van betekenis meer speelt in de liberalisering van de wereldhandel, is het nog wel de waakhond – in het jargon: dispute settlement body – van de oude afspraken die onder meer discriminatie verbieden: een handelsprivilege dat wordt verleend aan een van de landen geldt voor alle andere landen.

De VS zijn niet uit de WTO getreden en zouden zich ook aan die oude afspraken moeten houden. Zo geldt binnen de huidige WTO-regels dat de VS nul procent heffing legt op staal en maximaal 6 procent op aluminium. Niet alleen zondigen de VS daar nu tegen met hogere importheffingen, ook is het discriminatie omdat die heffingen niet gelden voor Zuid-­Korea, Brazilië, Argentinië en Australië. 

Pieter-Jan Kuijper, hoogleraar internationaal organisatierecht in Amsterdam, zegt dat de Amerikanen zich beroepen op het idee dat de staalimporten een bedreiging zijn voor de nationale veiligheid – ‘zonder nationale staalindustrie kunnen we niet zorgdragen voor onze nationale defensie’. 

Hiervoor is een uitzonderingsbepaling. Weliswaar komt het staal van geallieerde partners maar dat maakt de VS in dit geval niet uit, zo betogen ze. Dat vinden Canada, Mexico en de EU niet geloofwaardig. Zij vinden dat de VS die uitzonderingsbepaling misbruikt voor handelsbelemmeringen en hebben een klacht ingediend bij het zogenoemde arbitragepanel van de WTO.

Tegelijkertijd hebben zij gebruikgemaakt van de mogelijkheid tegenmaatregelen te nemen, wat volgens Kuijper in dit geval is toegestaan.

Addertje

Het arbitragepanel kan bindende uitspraken doen. Zij kan de Amerikaanse maatregelen ongegrond verklaren en de VS verordonneren het handelsverlies van de andere landen te compenseren. Dat is echter een lange en omslachtige procedure. 

‘En er zit een addertje onder het gras’, zegt Kuijper. ‘Tegen het besluit van het arbitragepanel is beroep mogelijk bij de beroepscommissie, het hoogste orgaan van de WTO, die bestaat uit zeven rechters. Het probleem is dat de VS al enige jaren de benoeming van nieuwe rechters blokkeren om het beroepsorgaan aan hun kant te krijgen. Van de zeven rechters zijn er daardoor nog maar vier over. Omdat er volgend jaar opnieuw twee moeten aftreden, zou de beroepscommissie onder het minimaal aantal van drie rechters komen en niet meer functioneren.’ 

De uitspraken van het arbitragepanel zijn daarna alleen nog bindend als geen van de partijen in beroep gaat. Doet een van de partijen dat wel dan is ook dit orgaan van de WTO een papieren tijger en is de rol van de organisatie uitgespeeld. De WTO is van vermoeide organisatie drie dode letters geworden.

Machtig onderonsje in Quebec

De G7 is een informeel onderonsje van de zeven grote industrielanden die wordt geconcretiseerd met een slotverklaring. De leden zijn VS, Japan, Canada, Duitsland, Groot-Brittannië, Italië en Frankrijk. Elk jaar vindt ook een topontmoeting plaats van de leiders in het land van de voorzitter die jaarlijks wisselt. Dit jaar is de Canadese premier Justin Trudeau voorzitter en is de top vandaag en morgen in Charlevoix in de Franstalige Canadese provincie Quebec. Plek is het hotel Manoir Richelieu, dat goed kan worden afgeschermd van potentiële terroristen maar ook van demonstranten. Op de agenda staan naast de economie – met name wereldhandel – het milieu, de oceanen en gelijkstelling van vrouwen. Maar in bilaterale onderonsjes kan alles ter sprake komen.

De eerste topontmoeting van de G7 vond plaats in 1975 in de nasleep van de eerste oliecrisis. De focus ligt op economische onderwerpen, hoewel nu ook een politieke verklaring wordt uitgegeven. In 1998 trad Rusland toe tot de G7 en werd het de G8. Maar sinds de annexatie van de Krim in 2014 is Rusland uitgesloten. Inmiddels zijn veel van de G7-landen economisch voorbij­gestreefd door opkomende landen als China, India en Brazilië. Sinds de kredietcrisis in 2008 is de G20 waar die landen wel deel van uitmaken, veel belangrijker geworden. De G20-top zal begin augustus worden gehouden in het Argentijnse Buenos Aires.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.