De onverdraaglijkheid van het wegstervend applaus

Op 1 januari zendt de VPRO de Nieuwjaarsshow van Freek de Jonge uit, Lone Wolf. De Jonge is zelf een eenzame wolf geworden. Verlaten door de massa, maar trouw gebleven aan zichzelf en zijn talent.

Toen de voorstelling was afgelopen, spoedde Freek de Jonge zich naar het theatercafé. Daar ging hij achter een hoge tafel staan. Zijn vrouw Hella stond naast hem. Er vormde zich al snel een rij wachtenden. Hella haalde de zware boeken uit de doos, Freek praatte vriendelijk met de kopers en schreef iets aardigs voorin zijn biografie, Kijk! Dat is Freek.

Het was een donderdagavond in het Compagnietheater in Amsterdam, en Freek de Jonge had zijn Nieuwjaarsshow Lone Wolf gespeeld - op 1 januari te zien op televisie. De titel was bij hem opgekomen na de moordpartij in Noorwegen, afgelopen zomer. Wellicht zat er ergens ook wel een referentie naar hemzelf in de naam van het programma. Freek de Jonge, lang leader of the pack, nu een oude wolf die zich steeds meer van de roedel had verwijderd.

Afgelopen zomer speelde hij stukken uit de voorstelling op de Parade. Nergens te groot voor: eerst zelf kaartjes verkopen, daarna spelen. Kwamen er jonge mensen in de tent die hem amper kenden. 'Doet u dit wel vaker?', vroeg er eentje.

Er waren, zei De Jonge, vast mensen die dachten: moet hij nog ook nog geld verdienen door hier boeken te gaan verkopen? Maar daar ging het niet om. Dat boek was er, dus dan deed hij ook zijn best om het aan de man te brengen. Het leidde soms tot leuke ontmoetingen. Misschien was het ook wel een les in nederigheid.

Maar uiteindelijk maakte het deel uit van het gevecht dat De Jonge al jaren voerde. De strijd om erkenning, waardering en liefde van het publiek. De onstilbare honger naar bewondering. Ook het boek had te maken met veroveringsdrift, ijdelheid en de onverdraaglijkheid van wegstervend applaus.

In het boek was zijn oeuvre vastgelegd, een immens en groots oeuvre van cabaretprogramma's, boeken, liedjes, films, tv-programma's: Kijk, dat is Freek. Dat is het leven van Freek de Jonge, kijk dan! Hij is niet degene die jullie hebben leren kennen in de snelle soundbite van het praatprogramma.

Er waren nu vierduizend exemplaren van verkocht, eigenlijk bar weinig voor een bio over een man van zijn kaliber. Het waarom maakte deel uit van het raadsel Freek de Jonge.

Hij is hors concours de beste die we ooit gehad hebben, zei Ad van Liempt, journalist, televisiemaker en schrijver. Van Liempt had meegewerkt aan de biografie van De Jonge en was al sinds diens jaren met Bram Vermeulen groot bewonderaar.

Hij is nog altijd met een straatlengte voorsprong de beste, zei columnist en tafelheer Jan Mulder, al decennia lang bevriend met De Jonge.

Hij is nog steeds zo ver-schrik-ke-lijk goed, zei Kick van der Veer, cabaretautoriteit die vorig jaar de overzichtstentoonstelling maakte over De Jonges oeuvre, in het Mediacentrum in Hilversum.

Zijn zwakste programma is nog altijd beter dan wat 80 procent van de concurrentie maakt, vond Patrick van den Hanenberg, die De Jonge al jarenlang volgde als recensent voor de Volkskrant.

En toch was Freek de Jonge het grote publiek kwijt. Youp van 't Hek, Theo Maassen, Bert Visscher, Hans Teeuwen: ze kregen moeiteloos avonden lang Carré vol. Maar Freek de Jonge moest er nu al heel lang heel hard aan trekken om de kleinere zalen waar hij optrad gevuld te krijgen.

Hoe, in godsnaam, was dat mogelijk? Freek zei dat hij het zelf ook niet begreep. Er is een verschil tussen de beste en de populairste, zei Jan Mulder. Een dichtbundel die slecht verkoopt, kan nog wel een erg goede dichtbundel zijn, zei Van der Veer.

Zes weken lang een vol Carré is ons streven niet meer, zei Hella de Jonge, die voor Lone Wolf weer een schitterend decor had ontworpen. De Jonge zelf had het ook niet meer zo op Carré, zei hij.

Maar zo onthecht was hij nog niet, of het verlies deed hem pijn. Freek de Jonge was een theaterdier dat applaus vrat, de liefde en bewondering van volle zalen. Hij was nog altijd een komiek die surfte op de hoge golven van de lach in de grote theaters.

Ruim veertig jaar op het podium en nog altijd zo kwetsbaar als Chinees porselein. Er had een recensie van Lone Wolf in Het Parool gestaan. Hij had hem niet gelezen, maar gehoord dat het niet onverdeeld positief was. Begreep je dat nou? Als je niet zag dat dit top was, wat moest hij dán doen?

In zijn boek zei hij het zo tegen Ad van Liempt: 'Je ontkomt er wonderlijk genoeg niet aan dat je je miskend gaat voelen. Ik ben niets tekortgekomen aan waardering en toch ontkom je er niet aan. Heel gek.' In de mooiste zaal van zijn leven zaten 250 duizend mensen, in 1981 op het Museumplein. Die kwamen niet speciaal voor hem, maar om tegen de kruisraketten te protesteren. Maar het voelde heel goed: 'Wat was je nou liever dan geliefd?' Die uitspraak, zei Van Liempt, tekende hem minstens zoveel als zijn talent.

Freek de Jonge vocht tegen een imago en ook tegen de tijdgeest. Het imago had hij deels aan zichzelf te danken. Hij was een van de vormgevers van de tijdgeest van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw geweest. Maar die van het eerste decennium van de nieuwe was buiten hem om tot stand gekomen. Hij paste niet in de oppervlakkigheid die zich meester had gemaakt van de tijd.

Mensen die hem alleen kenden van humeurige optredens bij Pauw&Witteman en DWDD zagen in De Jonge een grumpy old man, geen komiek om wie je in het theater nou eens even lekker kon lachen.

Maar de verwijdering tussen hem en de mainstream had zich al eerder voltrokken. Er was, zei Kick van der Veer, altijd al een deel van het publiek dat zei: ik kan het niet volgen, te snel, te diep. Na de schitterende voorstellingen uit het begin van zijn solocarrière, De Tragiek en De Mars, ging De Jonge op zoek naar nieuwe uitingsvormen voor wat hem bezighield. In die zoektocht kon ook een deel van zijn vaste aanhangers hem niet meer volgen.

Je moest voorspelbaar zijn als je succes wilde bestendigen, zei Van der Veer. Bij Youp van 't Hek wist je wat je ongeveer kon verwachten. Daar hield het publiek van. Maar Freek was risico's blijven nemen. Hij was, zei Van den Hanenberg, een schoenmaker die het verrekte bij zijn leest te blijven.

Als je Freek de Jonge vroeg of hij fouten had gemaakt, antwoordde hij: Jezus heeft ook fouten gemaakt. Als hij zulke dingen zei, wist je nooit precies waar de ironie eindigde en de ernst begon.

Van den Hanenberg vermoedde dat zijn vorm van cabaret niet goed bij de tijdgeest paste. Te intellectueel, te diepzinnig - te elitair, het nieuwe vloekwoord. Misschien vroeg hij te veel van het publiek. Ongecompliceerd lachen was nu het motto.

Het grote publiek wil vermaak, zei Jan Mulder. En zo zit Freek niet in elkaar. Die is meedogenloos, voor zichzelf en voor de toeschouwers.

Er zit een breuk tussen hem en jongere generaties, zei Van Liempt. Misschien heeft het er gewoon mee te maken dat je niet leuk wilt vinden wat je ouders leuk vinden. In 1982 zette Freek de Jonge met zijn allereerste oudejaarsshow een forse streep onder de carrière van Wim Kan, van wie op dezelfde avond zijn laatste oudejaarsshow op tv kwam. Kan van de oude generaties, De Jonge van de jonge.

Hij is de gang van Wim Kan gegaan, zei Van Liempt. Misschien was dat het lot van de komiek die vooral leunt op de actualiteit. Hij is tijdgebonden gebleken. Terwijl hij dat eigenlijk niet is. Maar feit is dat hij geen nieuwe fans meer trekt.'

Volkomen onterecht, vond Kick van der Veer. Freek was nog steeds een jongen van 17 met een onblusbare energie. In het eerste half uur van zijn laatste show, Neven, overtrof hij iedere stand-upper. Razend tempo. En daarna kwam hij met een prachtig, ontroerend verhaal. Weer een nieuwe vorm. Hij zocht altijd weerstand, maakte het zichzelf moeilijk. En daar kwam grote kunst uit voort.

Volgens Van den Hanenberg was het tragisch. De geweldenaar wiens talent niet meer werd gezien.

Natuurlijk wilde De Jonge nog steeds graag in een vol Carré staan, zei Kick van der Veer. Maar tegelijkertijd had hij bewust gekozen voor de weg die hij was gegaan en daarvoor betaalde hij de prijs: dat was de paradox van Freek de Jonge.

Zelf noemde De Jonge het 'trouw blijven aan zijn talent'. Hij had het geluk dat Hella altijd zei: toe maar. Dat bleef hij doen. Hij barstte van de energie en hij liep een 45-jarige er nog met gemak uit.

Die drang, die verslaving, het is natuurlijk ook gewoon angst voor de dood, zei Van Liempt.

Jan Mulder zei dat hij Freek op tv net één keer te vaak had zien bedelen om publiek. Daar achtte hij hem veel te groot voor. De Jonge, zei Mulder, moest zichzelf schaars maken, als oude armagnac.

Er is geen sprake van tragiek, zei Ad van Liempt. Natuurlijk, in een ideale wereld zou het anders gaan. Freek had al die jaren zo veel mensen gelukkig gemaakt, daar zouden we met z'n allen wel wat dankbaarder voor mogen zijn en hem eer voor mogen bewijzen. Maar zo zaten wij niet in elkaar.

Maar tragiek, nee. Het was de natuurlijke gang der dingen. Het had zelfs wel iets moois, vond hij. Dat je van de kleine zalen naar de grote ging en dan weer terugkeerde naar de kleine. En dan gingen wij, zijn trouwe fans en generatiegenoten, wel mee. Wij waren per slot van rekening ook op ons retour.

Een extra voorstelling van Lone Wolf is te zien op vrijdag middag 30 december, 16.30 uur, in het Compagnietheater.

1944

Geboren in Westernieland

1956-1965

Hbs, diverse plaatsen

1965-1967

Studie culturele antropologie en Nederlands, UvA

1968

Neerlands Hoop met Bram Vermeulen

1978

Actie Bloed aan de Paal, tegen WK-deelname Oranje

1979

Einde Neerlands Hoop

1980

Eerste solovoorstelling: De Komiek

1982

Eerste oudejaarsconference: De Openbaring

1983

Eerste film: de Illusionist

1987

Eerste roman: Zaansch Veem

Freek de Jonge is getrouwd met Hella en heeft twee kinderen en drie kleinkinderen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden