De Onrendabelen

Twee en een half jaar geleden stapte ik naar de leiding van de VARA met een programmavoorstel over een kwestie die mij meer en meer was gaan dwarszitten....

De moderne samenleving wordt complexer en er worden steeds meer en hogere eisen gesteld om er in te kunnen participeren. Als burger, als werknemer, als opvoeder, enzovoort. Als gevolg daarvan kunnen meer en meer mensen niet aan die eisen voldoen, doodeenvoudig omdat ze daarvoor de vaardigheden missen. Veel mensen hebben die vaardigheden niet meegekregen toen hun dna werd geritst, veel anderen omdat die vaardigheden op jonge leeftijd door hun ouders en omgeving niet zijn aangeleerd en ingesleten.

Omdat in het overheidsbeleid economische groei als doelstelling een verdergaande humanisering van de samenleving heeft overwoekerd, wordt de groep mensen die te weinig vaardigheden heeft om vanuit economisch gezichtspunt rendabel te functioneren, steeds heviger en dwingender achter de broek gezeten dat wel te doen. In de neoliberale samenleving mogen mensen in principe nu eenmaal niet meer kosten dan ze opbrengen. Ook niet als dat ten koste gaat van hun gezondheid, hun welzijn en hun vrijheid. Collectieve voorzieningen die vanouds voor hen waren bedoeld, zijn afgebouwd of versoberd. De toepassing van het strafrecht wordt vooral op hen toegesneden. Er is in Nederland al lang sprake van zowel klasse- als klassenjustitie.

Het ergste is dat deze ontwikkeling zich zo geleidelijk heeft voltrokken dat het door de samenleving als geheel nauwelijks is opgemerkt. Het zichtbaar maken, is een voorwaarde om aan de onwaardige toestand die er het gevolg van is, een eind te maken.

Toen ik met de notitie over het probleem van de onrendabelen naar de VARA-leiding stapte en voorstelde er een lange documentaire film over te maken, gebeurde er een wonder. Voor het eerst in de geschiedenis van de publieke omroep zei de toenmalige voorzitter van de VARA, Vera Keur, na lezing van het voorstel direct: ‘Dat gaan we doen.’ Terwijl ze wist dat het maken van zo’n film een buitengewoon kostbare aangelegenheid is. En even uniek: gedurende het hele productietraject van twee en een half jaar wist ze ieder probleem dat zich aandiende, op te lossen voor het ging knellen.

Meestal biedt een idee in je hoofd een mooier vergezicht dan de werkelijkheid toelaat. Maar nooit heb ik meegemaakt dat iets waar ik mijn ziel en zaligheid zo aan had verpand, mijn verwachtingen zo ver heeft overtroffen.

Het leek een bijna onmogelijke opgave: aan de ene kant wilde ik de maatschappelijke en politieke context duidelijk maken die tot het verder opvoeren van de druk op de onrendabelen leidde, en die stelling wilde ik ook onderbouwen. Aan de andere kant moest in beeld worden gebracht wat dit betekende voor de onrendabelen zelf. Zodanig dat de kijker zou worden binnengeleid in hun leven en kon gaan meevoelen wat ze doormaakten.

Dat is naar mijn mening prachtig gelukt door de regie van Hans Heijnen. Hij neemt de kijker per minuut mee in het dagelijks leven van enkele onrendabelen die hem hun vertrouwen hadden geschonken. Niet gehinderd door de dwangmatige haast die de hedendaagse televisie van zo veel moois heeft beroofd, begin je dingen te zien en te begrijpen die veel mensen niet willen zien uit angst ze te moeten begrijpen.

Zoals bijvoorbeeld KPN-baas Scheepbouwer die vorige week zaterdag in deze krant denigrerend over ons land zei: ‘we kunnen toch niet een soort crèche gaan runnen’. En: ‘we hebben een maatschappij die ideaal is voor laagopgeleiden en niet voor hoogopgeleiden’ (Economie, 14 november). Nederland als paradijs voor de laagopgeleiden. Hoe wereldvreemd kun je zijn?

Verschillende mensen die de film al zagen, vergeleken hem met het werk van Michael Moore. Dat gaat zeker op voor de thematiek en de betrokkenheid. Die maakten mij tot liefhebber van zijn films. Maar waar Moore vaak gebruik maakt van effectbejag om zijn doel te bereiken, zoekt Hans Heijnen het effect in het geleidelijk opvoeren van de empathie met de mensen waar het om gaat.

Zodat je in de supermarkt moeiteloos een gesprek zou kunnen beginnen met de vrouw die bij het uitdelen van intelligentie niet op de eerste rij heeft gestaan. Of dat je zonder angst naast die zwaar getatoeëerde ex-bajesklant aan een bar zou kunnen gaan zitten.

Mijnheer Scheepbouwer, alstublieft, kijk morgenavond om 20.10 uur op Nederland 2 naar De Onrendabelen. Een onbekende wereld gaat voor u open.

Reageren? vk.nl/opinie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden