De onmacht van een ambassadeur

Met president Wijdenbosch heeft hij geen contact, met Desi Bouterse stond hij - toevallig - een keer op de foto....

GEEN oud-koloniaal paleisje, geen in het groen verscholen villa, maar een massieve, witte luxebunker, die modern werd gevonden tegen het einde van de jaren zeventig. Dat is de residentie van Schelto Baron van Heemstra in Paramaribo. Voor 1975 had Nederland geen ambassadeur in Suriname en daarna was bouwen in zichtbaar beton even erg populair. Bereikbaar is deze solide ambtswoning via een uitgesleten weg vol kuilen, die auto's dwingt tot stapvoets rijden. Het is duidelijk: wie bevestiging zoekt voor lieflijke clichés over de tropen, moet in Suriname elders zijn.

Bewakers en stevig hekwerk voor de deur. Een wapperende driekleur op het dak. Het enige waar Van Heemstra bezoekers met zichtbaar genoegen op wijst, is het groene gazon aan de achterzijde. Die grenst aan de brede, grijze, snelstromende Surinamerivier. Achthonderd gasten passen er in die tuin, zegt hij, en op Koninginnedag kómen die ook.

Veel vriendelijke Surinamers en ook veel prominente Surinamers. Maar inderdaad. Tegenwoordig niemand van de regering, dus ook niet de president van de republiek. Ze blijven demonstratief weg. 'Dat is', diplomatiek kuchje, 'eh... wel jammer.'

Soms wordt de rust op het Nederlandse gazon wreed verstoord. Dan spuiten op de rivier waterscooters voorbij van jeugdige bodyguards van Desi Bouterse. De oud-bevelhebber en tegenwoordige adviseur van staat geniet drie kilometer stroomopwaarts van ongeveer hetzelfde uitzicht. De ambassadeur doet zijn best zéér neutraal te kijken, terwijl hij dit vertelt. Ten slotte breekt toch een wrang glimlachje door. Altijd eindigen interviews in Suriname bij Desi Bouterse. Ook Van Heemstra ontkomt er niet aan.

In de hal van de ambtswoning staan twee ceremoniële kanonnetjes, die zijn betovergrootvader meenam naar Nederlands-Indië en als oud-gouverneur-generaal weer terugbracht naar Nederland. De in Arnhem geboren Schelto Baron Van Heemstra (57) stamt uit een bestuurlijk en adellijk geslacht. Overgrootopa was burgemeester van Rotterdam en opa commissaris van de Koningin in Gelderland. Zijn vader was ambassadeur in Colombia, Mexico en Joegoslavië. Behoedzaam formuleren was onderdeel van de opvoeding. De hoogst diplomatieke, slepende sherry-tongval kwam daar later vanzelf bij.

Vier jaar Suriname heeft hij erop zitten, maar nog zijn de tropenjaren niet voorbij. Van Heemstra wordt de nieuwe ambassadeur in een groot land in de Aziatische regio, waarvan de naam nog even niet genoemd mag worden. Het wordt, realiseert hij zich, een promotie. Hoewel Suriname 'althans voor Nederland' ook geldt als een prestigieuze post.

'Van Mierlo heeft ooit gezegd: het enige land waarmee we echt intensieve bilaterale contacten hebben. Hij ging nog verder: Suriname was het enige land waar de Nederlandse buitenlandse politiek ertoe dóét. Dat is gecharcheerd, maar er is inderdaad maar één land ter wereld waar vrijwel alleen naar Nederland wordt gekeken. Uiteraard ook omdat we hier vrij totaal bezig zijn.'

Lachje. 'Hoewel op het ogenblik ietsje minder.'

Het contrast tussen nu en vier jaar geleden is enorm. Hij vertrekt op het moment dat de relatie tussen de twee landen op een dieptepunt zit, maar arriveerde toen er geen vuiltje aan de lucht leek. Er waren intensieve contacten tussen Nederland en Suriname. Nederlanders waren nauw betrokken bij de opbouw van justitie en politie. Veel geld en goederen gingen naar de brandweer, volksgezondheid en het onderwijs. En belangrijke stafbureaus op openbare werken en financiën werden bezet door Nederlandse deskundigen.

'In de praktijk was vrijwel sprake van een gemenebest-situatie, hoewel dat woord een zwaarbeladen betekenis heeft. Sommigen zagen het als teruggrijpen op de oude Koninkrijksstatus. De ambassadeur werd weer gouverneur - die grap werd veel gemaakt. Maar inderdaad. Onze aanwezigheid gaat hier niet ongemerkt voorbij.'

- Ooit het gevoel gehad dat het niet klopte: Nederlanders op vitale ambtelijke posten in Suriname?

'Ideaal gesproken zou Suriname zelf beschikken over voldoende opgeleid kader, maar helaas zijn velen vertrokken. Om een land te runnen heb je een minimum aan capabele mensen nodig. Voor meer nationalistisch ingestelde Surinamers kan het irritant zijn wanneer zo'n Nederlander komt die het wellicht sneller en efficiënter doet. Maar we hoopten dat het tijdelijk was. Hoofddoel is altijd geweest Suriname mee te krijgen in de vaart der volkeren.'

'En nee', beaamt hij, dat is niet gelukt. 'Ik heb me afgevraagd of het voor Suriname geen goede gedachte zou zijn Nederland te vragen: jongens, help ons. Probeer ons terug te krijgen op dat oude niveau. We willen graag een all out effort voor tien of vijftien jaar. Maar zoiets zou in de Surinaamse en de Nederlandse samenleving gedragen moeten worden. En dat is niet het geval.'

- De jongste poging zal de geschiedenis ingaan als de laatste keer dat Nederland Suriname bij de hand nam.

'Ik denk niet dat het de laatste poging zal zijn. Van Nederlandse zijde is er, emotioneel gezegd, nog zóveel liefde over voor Suriname. Ondanks alle gevoelens van wanhoop zal men nog lang doorgaan met het tonen van bereidheid om hier de helpende hand te bieden.'

- Waarom eigenlijk? Suriname wil helemaal niet.

'Er zijn inderdaad duidelijke signalen in die richting gegeven, te beginnen met het aantreden van de huidige regering. Die heeft gekozen voor een zakelijk benadering en dat is op zichzelf goed. Men is gaan shoppen bij China, Maleisië en Indonesië. Suriname heeft zich aangesloten bij de Organisatie voor Islamitische Conferentie. Dat is op zichzelf verstandig. Maar het is geen verstandige politiek Nederland helemaal weg te doen, en ik verwacht dat men daarop terug zal komen. Hetzij de huidige, hetzij de volgende regering.'

- U bedoelt: Nederland blijft Suriname de andere wang toekeren.

Nee, dat begrijpen we verkeerd. In Suriname zijn de dingen vaak anders dan ze lijken. 'Je moet onderscheiden wat er gezegd wordt, onder welke omstandigheden én door wie. Het verbale geweld is inderdaad heftiger geworden, en het gevoel van gezichtsverlies probeer ik weg te drukken. Af en toe gooi ik de armen in de lucht en vraag ik me af: waarom gebeurt dít nu weer? Maar daar staat zoveel vriendelijkheid en vrolijkheid tegenover dat ik denk: laten we nog maar even volhouden.'

Overigens zat de vriendschap en hartelijkheid zelden in de persoonlijke relatie tussen de Nederlandse ambassadeur en het Surinaamse staatshoofd, zo blijkt. Met de huidige president Wijdenbosch heeft Van Heemstra geen contact. En de vorige, Ronald Venetiaan, stond aanvankelijk ook wantrouwend tegenover Den Haag. 'Hoewel hij een groeiend vertrouwen kreeg in de positieve grondinstelling van Nederland. Uiteindelijk kon ik eens in de zoveel maanden bij hem binnenkomen en ik heb dat soort têtes à têtes regelmatig gehad. Ook achteraf is het een gemis dat die relatie nu anders is.'

Suriname is, als het gaat om de relatie met Nederland, een verscheurd land, zegt hij, maar alléén binnen de formele politiek. 'Het blijft mogelijk om met dezelfde mensen, die achter dat standpunt staan, gezellig een biertje te drinken. Niet met de president. Maar het krankzinnige is dat zijn broer me zelfs in zijn armen sluit als ik hem ontmoet.'

Aanvankelijk bestond ook een goede persoonlijke relatie tussen Van Heemstra en de Surinaamse vice-president Radhakishun, met wie nog wel eens een glas te drinken was. 'Met hem heb ik gesproken, gelachen en de ernst van dingen onderkend. Zo had ik een avenue naar het machtscentrum die heel zinvol was. Nu zijn mijn mogelijkheden door te dringen uitermate beperkt.'

- Toch stond u onlangs op een foto nog vrolijk handen te schudden met de adviseur van staat, Desi Bouterse.

'Omdat we allebei stonden te lachen, heeft men dat raar gevonden. Maar als ik tegen hem aanloop, loop ik niet weg. En we ontmoetten elkaar op die receptie. We lachten omdat ik zei: ''U realiseert zich dat deze foto een paar duizend gulden waard is.'' Toen moest hij ook lachen. Daarna heb ik hem niet meer gesproken en daarvoor had ik 'm een keer de hand gedrukt tijdens een formele bijeenkomst.'

Aan politiek is in Suriname sowieso geen eer te behalen, weet hij. Gaandeweg is zijn belangstelling daarom steeds meer verschoven naar het behoud van het cultureel erfgoed. Fort Zeelandia werd, als Nederlands cadeau aan Suriname, gerestaureerd en opnieuw tot museum gemaakt. En het voormalige gouverneurspaleis dat als presidentieel paleis aan het verval was prijsgegeven, werd geheel gerestaureerd opgeleverd.

- Punt is alleen dat het leeg staat, omdat geen van de presidenten het wil hebben. Nederland geeft een cadeau, Suriname zet het in de kelder...

'Dat is...', aarzelt hij diplomatiek '...een van de grote teleurstellingen, hoewel ik de hoop heb dat het er ooit nog wel van komt. Er moeten nog meubels in het gebouw worden geplaatst. Ik hoor wel van plannen, maar merk er niet veel van.'

- Hoe vindt u het dat het Nederlandse Suriname-beleid in feite wordt bepaald door het ministerie van Justitie?

Van Heemstra protesteert: 'Ik vertegenwoordig ook het ministerie van Justitie, want ik zit hier namens de hele Nederlandse regering. Dat is de ene kant. De andere is dat ik, zeg maar, gesteld word voor niet één maar meer voldongen feiten. Of ik het daarmee eens ben, wordt mij niet gevraagd.'

Ontkennen dat de Bouterse-zaak voor diplomaten diep frustrerend is, heeft geen zin, erkent hij. Uiteráárd is die frustrerend, 'althans vanaf het moment dat het andere zaken zodanig gaat beïnvloeden dat die geen normale doorgang kunnen vinden'. En dat was vele malen het geval.

'Je gaat als ambassadeur naar een nieuwe post toe met een paar doelen. Een ervan is het verbeteren van bilaterale betrekkingen. Je hoopt dat je op het einde van de rit kunt zeggen: he made a difference. In die zin heb ik me wel eens machteloos gevoeld.'

- Viel het uit te leggen: Nederland wil wél Bouterse vervolgen maar niet Boerenveen, en misschien ook een paar anderen, maar misschien ook niet?

'In zoverre dat er formeel een scherp onderscheid bestaat tussen het Openbaar Ministerie en Buitenlandse Zaken. Het heeft mijn leven een stuk makkelijker gemaakt dat ik er buiten ben gehouden. Want dat is gebeurd, tot het extreme toe. Stel je voor dat we dat dossier wél gelezen zouden hebben. De druk om daar uitspraken over te doen, zou groot zijn geweest. Maar het is een vraag uit het omgerijmde - het is nooit gebeurd.'

Niettemin, alles wat een goede betrekking tussen de twee volken in de weg staat, vindt de ambassadeur hinderlijk. Ook wanneer het de man betreft van de decembermoorden en de veronderstelde drugstransacties. Van Heemstra vergelijkt het met een misstap van een dierbaar familielid. 'Stel: je zuster heeft een moord gepleegd. Moet ze daarvoor de gevangenis in? Ja dus, ook al kun je daar persoonlijk veel verdriet van hebben. Gevoel en verstand komen niet altijd overeen.'

- Heeft u zich ooit bedreigd gevoeld?

'Nooit. Alleen door de malariamuskieten. Er zijn schoten gelost in de buurt van de ambassadeurswoning, akkoord. Maar ik ga ervan uit dat het kwajongenswerk was.'

- U en sommigen van uw medewerkers wonen in betraliede, bewaakte, hel verlichte 'compounds'.

'Dat is tegen gewone diefstal. We hebben een paar nare gevallen gehad van Nederlanders die vermoord werden tijdens een inbraak in hun woning. Veel kan zo'n enkele bewaker trouwens niet uitrichten, die kan ook alleen op een belletje drukken en dekking zoeken.'

- Een andere poging u te raken, was het door de Surinaamse inlichtendienst verspreide gerucht dat u een moordenaar zou zijn.

Stilte. Het gaat om de beruchte roetkap-affaire; een ontgroeningsritueel waarbij in het Utrecht van 1965 een adellijke student overleed. Een broer van rechtenstudent Van Heemstra was daar, niet als dader maar als medeslachtoffer bij betrokken. Een verwrongen versie van het incident werd vorig jaar 'getipt' naar journalisten in Suriname, waarna het gerucht zijn weg vond.

'Vervelend', zegt hij uiteindelijk, met tegenzin. 'Die zaak heeft me verschrikkelijk veel verdriet gedaan. Het is een spookbeeld dat regelmatig opkomt, zeker in gesprekken met vrienden uit die tijd. Dat op te rakelen zoals op deze manier gebeurde, was een onfrisse methode.' Hij kijkt op: wat valt er meer over te zeggen?

- Is er een diplomatieke nota over geschreven?

'Nee.'

- Waarom niet?

'Je moet je afvragen wat je ermee bereikt. Het had kunnen leiden tot publiciteit die nog meer schade had berokkend. Ik weet niet precies wanneer de grens wél wordt bereikt, maar dit diende geen doel. Het was opmerkelijk dat het zo op de man werd gespeeld, maar eigenlijk was dat ook de enige keer. Mijnheer Bouterse had geroepen dat hij het een en ander over ons persoonlijk wist. Kennelijk bedoelde hij dit. Intussen heeft zijn Nederlandse raadsman waarschijnlijk zijn huiswerk wat beter gedaan.'

- Straks op uw volgend post in de tropenzon hoort u misschien dat Justitie het bewijs tegen Bouterse niet rond heeft kunnen krijgen. Vier jaar ellende in Paramaribo gehad; uw werk gefrustreerd en alles voor niets. Dan gaat u vloekend en stampvoetend door de residentie.

'Toch niet. Het recht dient zijn loop te hebben, one way or the other. Het zou jammer zijn geweest van alle moeite, maar als diplomaat en mens zou ik er vrede mee hebben.'

Of het bovenstaande gebeurt moeten we hem niet vragen. Van Heemstra weet van niets, hij weet vaak écht van niets. Ooit kwam op de ambassade in Paramaribo een criminele informant van de Nederlandse recherche binnenwandelen, op zoek naar bescherming. De ambassade wist niet eens dat de man bestond - laat staan dat hij in Suriname was. Zijn opdrachtgevers in Nederland hadden het verstandiger gevonden niemand in te lichten.

Weer een wanhopige oogopslag. 'Er gebeuren soms de vreemdste dingen', zegt hij na een stilte. 'Ik voelde me weleens een paddestoel in de kelder. Soms ging er ergens boven een luikje open, en werd een emmer drek naar binnen gegooid. Zo groeide ik op in een voedzame omgeving.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden