De ongrijpbare macht van de middeleeuwse vrouw

HET Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis heeft het deel voor dit jaar gewijd aan de Middeleeuwen. Onder gastredactie van de Groningse mediëvisten Mathilde van Dijk en Anneke Mulder-Bakker is ongetwijfeld een bloemrijk geheel tot stand gebracht....

Het jaarboek geeft zeker niet een zoveelste reeks artikelen over het beeld van de vrouw in van alles en nog wat. Inmiddels is vrouwengeschiedenis geemancipeerd tot gender-studies. Dat wil zeggen dat verschijnselen en ontwikkelingen in geschiedenis, kunst en cultuur nu benaderd worden vanuit 'geslachtelijkheid': ook blijkens dit jaarboek is er nog geen aantrekkelijker benaming voorhanden in het Nederlands. Heel principieel wordt telkens de vraag gesteld welke rol de geslachtsverhoudingen speelden in allerlei (cultuur)historische processen. Een dergelijke benadering blijkt heel wat nieuw inzicht op te leveren, tezamen met een type kennis dat velen in deze tijd verlangen. Wat wij van de Middeleeuwen weten, hangt niet alleen af van wat bewaard is, maar nog meer van de vragen die wij stellen.

Behendig pareert de inleiding het verwijt dat deze nieuwe vragen te eigentijds zouden zijn. Veel onderzoekers verzwijgen hun uitgangspunten en doen alsof het verleden zelf vragen stelt. Maar ook dan spelen moderne bevlogenheden en willekeur een onuitgesproken rol. Men hoeft slechts de titels te bekijken van de historische succeswerken van de laatste 25 jaar (heksen, moord, brand, ketters, volk en de pestpokken) om te genezen van elke gedachte over waardenvrije problematiseringen.

Maar zoals elke vernieuwingsgezinde beweging die veel gelijk aan haar kant heeft, overspeelt ook deze al gauw de zo rijk gevulde hand. Dat gebeurt bijvoorbeeld door de 'traditionele' mediëvistiek aanzienlijk onnozeler voor te stellen dan deze zich in feite opstelt. Zo wordt mediëvisten voorgehouden dat zij stelselmatig over het hoofd zien dat hun bronnen de rol van vrouwen even onvermijdelijk als opzettelijk onderbelicht laten of zelfs verzwijgen. Moeten baanbrekende onderzoekers als Duby, Le Goff, Tuchman, Leroy Ladurie, Ginzburg en zelfs onze eigen Huizinga zich zo'n verwijt aantrekken?

Zo er zich één deeldiscipline in de historische wetenschappen bewust toont van bronnenproblematiek, dan is het de mediëvistiek wel. Wat er bewaard is, komt vrijwel altijd van overheden en de officiële cultuur. Willen we iets weten van degenen die niet tot de machthebbers in die circuits behoorden, dan moeten de overgeleverde bronnen omzichtig en creatief gehanteerd worden, aangezien ze in die gevallen alleen indirect en gekleurder dan ooit bericht geven. En dit laatste geldt dus ook voor de rol die vrouwen overal in de samenleving speelden.

Steeds duidelijker wordt dat vrouwen - gravin, weduwe van een ondernemer, non, boerin of groentevrouw - een aanzienlijke macht konden uitoefenen. Die was echter zelden officieel en bleef daardoor ook buiten de stukken. Maar juist daardoor kon die invloed zo aanzienlijk zijn. Anneke Mulder-Bakker geeft daarvan een overtuigende schets aan de hand van Johanna van Valois, gravin van Holland in de eerste helft van de veertiende eeuw. Moeilijk grijpbaar, maar daardoor des te effectiever oefent zij een enorme macht uit door zich toe te leggen op informele conflictbeheersing, troosten, sussen, verzoenen en het onvermoeibaar zoeken naar steun en loyaliteit.

Uitingen van hoogmoedig sectarisme ontbreken nagenoeg in de bundel, al kan de Groningse mediëviste Anja Petrakopoulos het niet laten de inmiddels wat belegen strijdkreet aan te heffen eindelijk eens herstory in plaats van historie te gaan schrijven. Overigens zijn haar voorbeelden van de hang naar vrouwelijke modellen en zelfs vrouwenrollen onder mannen heel verhelderend.

In mannenkloosters circuleert een graag gebruikte beeldspraak rond de overgave aan God in termen van moederschoot, borsten, melk en bloed. Zo wordt over zijn genade gesproken als 'zijn ontblote borst zal je voeden met de melk van zachtmoedigheid om je vertroosting te schenken'. En nogmaals, dat slaat op Christus die door al die mannen als een moeder vereerd wordt. Evenals vrouwen kon hij immers de mens voeden met zijn lichaam, zoals telkens bij het misoffer geschiedde. Mathilde van Dijk geeft in haar bijdrage over de borsten van de heilige Barbara evenzeer treffende voorbeelden hiervan, die zelfs de vorm konden aannemen van de uitbeelding van een Christus met borsten.

De Utrechtse mediëvisten Orlanda Lie en Dieuwke van der Poel, zichzelf presenterend als 'van-huis-uit brave medioneerlandici', demonstreren aanstekelijk hoe een tegendraadse lezing van een ridderroman als de Ferguut werkt. Tegendraads, een sleutelwoord bij gender-benaderingen van literatuur, wil zoveel zeggen dat gelezen wordt vanuit de mannen- en vooral vrouwenrollen in de tekst. Vrijwel altijd biedt de auteur het verhaal aan vanuit de mannelijke rol(len). Niettemin kan men proberen uit de woorden die de vrouwen in de mond gelegd krijgen, uit hun gedragingen en de oordelen van anderen daarover, zicht te krijgen op motiveringen die hun optreden sturen.

Hoewel Lie en Van der Poel (met opzet?) blijven balanceren langs het ravijn van onhistorische waarderingen, vallen ze daar toch nimmer in. En aan het eind van deze werkelijk avontuurlijke verkenning van die toch zo bekende tekst kan men volmondig instemmen met hun nieuwe visie op de vrouwelijke hoofdrol in de Ferguut: Galiene is niet een oververhit meisje dat zich onder verzaking van de hoofse etiquette schaamteloos aanbiedt aan de passerende held-in-wording Ferguut, maar een intelligente jonkvrouw die zowel haar hart als haar hoofd volgt en aanvankelijk de pech heeft verliefd te worden op een even lompe als onrijpe boerenpummel. Al doet de masculiene titel van dit thema-jaarboek wat merkwaardig aan (evenals de allesbehalve duidelijke foto op de omslag), de bijdragen daarin mogen stuk voor stuk geslaagd heten en hoogst inspirerend. En zo te zien staat er een hele generatie jonge onderzoekers (m/v) te trappelen om al dat zaaigoed verder overeind te helpen.

Herman Pleij

Mathilde van Dijk & Anneke Mulder-Bakker (gastredactie): Het zaad der Middeleeuwen - Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis 16.

IISG, Amsterdam; ¿ 34,50.

ISBN 90 6861 117 8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden