De ongrijpbaarheid van spam

Ongevraagde e-mails met kettingbrieven of reclame, beter bekend als spam, richten wereldwijd voor 9 miljard euro schade aan. Xs4all won vorige week een rechtszaak om spam van internet te weren....

AL acht jaar lang woedt er een hevige oorlog op internet, en het einde lijkt nog lang niet in zicht, zo dat al ooit bereikt zal worden. Inzet is het gebruik van spam, de curieuze benaming voor ongevraagde reclameboodschappen waarvan er dagelijks miljoenen via e-mail worden verspreid. Zoals bij veel langdurige oorlogen lijken er alleen maar verliezers te zijn en is de schade enorm.

Vorige week besliste de Amsterdamse rechtbank in kort geding dat het marketingbureau Ab.Fab, dat voor partijen als NRC Handelsblad en verzekeraar Amev via spam campagnes voerde, geen reclame meer mag sturen aan abonnees van Xs4all. Althans, als die reclame via e-mail wordt verstuurd. Want paradoxaal genoeg is er geen wet die Ab.Fab verbiedt dergelijke promotieacties met drukwerk via de gewone post te voeren. Waardoor de merkwaardige situatie ontstaat dat er nu op internet iets verboden is wat in de gewone wereld wel is toegestaan.

De rechter constateerde dat Xs4all anders dan de gewone posterijen geen zogeheten vervoersplicht heeft en daarom e-mail van Ab.Fab aan de poorten van haar netwerk mag weigeren. De overwinning van de provider is met andere woorden te danken aan het gebrek aan officiële status van het product e-mail. Er is een betere victorie denkbaar voor de digitalisering.

Om de stemming nog droeviger te maken: het vonnis verandert helemaal niets aan het spam-probleem, want het merendeel van de reclameberichten is afkomstig uit het buitenland. De hoeveelheid spam die Ab.Fab de wereld in stuurde, is in relatieve cijfers zelfs verwaarloosbaar. Het bedrijf voerde de afgelopen maanden slechts een handvol campagnes, goed voor hooguit enkele tientallen berichten per gebruiker. Echt veel is er dus niet bij de rechtbank gewonnen, al wordt de uitspraak door providers wel als een mijlpaal beschouwd.

Het spam-probleem werd in april 1994 wereldnieuws door het Amerikaanse advocatenduo Canter & Siegel, dat in duizenden nieuwsgroepen reclameboodschappen plaatste voor een visa-actie. Er ontbrandde vervolgens een heftige elektronische strijd, die er uiteindelijk toe leidde dat het echtpaar van internet werd verjaagd.

Het stel nam echter wraak door een boek te schrijven met de aanlokkelijke titel How to make a fortune on the information superhighway, waarin het een guerilla-tactiek uiteenzette voor het voeren van reclamecampagnes via internet. Hun voorbeeld kreeg op grote schaal navolging, en juist die guerrilla-achtige benadering is er de oorzaak van dat het fenomeen zo lastig te bestrijden valt.

Notoire spammers passen een hele reeks legale en illegale methoden toe om hun boodschappen te verspreiden. Worden ze op de ene plek verjaagd, dan duiken ze elders weer op. Ondertussen neemt de hoeveelheid spam steeds toe en lopen de kosten op.

Onderzoekers van de Europese Unie schatten de schade die wereldwijd door spam geleden wordt, op ruim 9 miljard euro. Alleen al doordat werknemers voortdurend tijd kwijt zijn aan het filteren van spam bij het lezen van e-mail. Netwerkinfrastructuren worden er onnodig door belast, en ook dat wordt uiteindelijk door de consument betaald.

Het wezenlijke probleem van spam is dat het zo ongrijpbaar is. Reclamecampagnes via e-mail zijn relatief succesvol vanwege de lage kosten. Weliswaar wordt er door tegenstanders klakkeloos gesproken van ongewenste reclame, maar in de praktijk is die kwalificatie voor een klein deel van de ontvangers onjuist. Zij reageren wel degelijk op de aanbiedingen. Zeker omdat spam meestal de onderkant van de markt aanspreekt met schimmige producten en naar oplichting riekende aanbiedingen, variërend van commerciële kettingbrieven en pornosites tot en met crèmes voor de eeuwige jeugd en goedkope viagra. Het zijn kortom niet de slimsten onder het publiek die daarmee worden aangesproken.

Zoals een langdurige guerrilla een land naar de rand van de afgrond kan voeren, zo houdt ook het spam-probleem huis in de economie van het net. Het gebruik van e-mail voor legitieme marketingdoeleinden bijvoorbeeld lijdt onder spam. Gebruikers worden steeds minder kieskeurig in het verwijderen van ongewenste e-mail en gooien alles wat met commercie te maken heeft, linea recta in de prullenbak, inclusief de aanbiedingen van bedrijven waar ze zelf om hebben gevraagd. Zo wordt een belangrijk middel voor het werven van online klanten en het genereren van omzet vernietigd. De toename van spam leidt er eveneens toe dat gebruikers steeds terughoudender worden met het verstrekken van persoonlijke gegevens, zoals e-mailadressen, een gedragsverandering die de communicatie er ook niet eenvoudiger op maakt.

Spam is echter tegelijkertijd een exponent van de ontwikkeling van internet en de innerlijke tegenstrijdigheden waar het netwerk onder lijdt. Zo beroepen spammers zich, niet ten onrechte, op de vrijheid van meningsuiting die online zo wordt gekoesterd. Het is saillant dat nu juist de grootste voorvechter van de onbelemmerde vrijheid van meninguiting, de provider Xs4all die bijvoorbeeld als een van de weinigen principieel weigert op te treden tegen op kinderporno gerichte nieuwsgroepen, de juridische actie tegen spam heeft ondernomen.

Wettelijk is het verschijnsel amper te bestrijden. Zo hebben enkele Amerikaanse staten anti-spamwetgeving doorgevoerd, maar het effect daarvan is nauwelijks waarneembaar. Bovendien hebben spammers in het verleden aangetoond dat ze zich, net als de vrijheidsstrijders op internet, weinig gelegen laten liggen aan lokale wetgeving.

De enige oplossing lijkt het omkeren van het principe van internet en te streven naar een gesloten in plaats van naar een open systeem. Steeds meer bedrijven en organisaties gaan al tot die praktijk over, waarbij e-mail alleen nog maar kan worden ontvangen als de afzender tevoren bekend is. Dus in plaats van dat iedereen kan mailen, wordt er een groep geselecteerd waarmee gemaild kan worden. Alle overige elektronische post wordt botweg geweigerd: 'U bent niet bekend bij ons systeem.'

Die trend sluit aan bij de ontwikkeling om voor steeds meer diensten op internet geld te gaan vragen, nu het vergaren van inkomsten via advertenties geen soelaas biedt. Wat ontstaat is een elektronisch landschap van gesloten en exclusieve verzamelingen gebruikers waartussen amper nog interactie plaatsvindt. Het is een toekomstbeeld dat regelrecht in strijd is met de oorspronkelijke bedoeling van internet. Met de uitsluiting van Ab.Fab als afzender heeft Xs4all, een van de pioniers met internet in Nederland en een groot voorstander van zelfregulering, een eerste stap in die richting gezet en een grens aan de vrijheid gesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden