De ongebonden Philip Roth

Claudia Roth Pierpont is een fan van Philip Roth en dat lees je ook af aan haar biografie over de voor velen controversiële schrijver.

Claudia Roth Pierpont: Roth Unbound - A writer and his books

****


Farrar, Straus & Giroux; 353 pagina's; ca. $ 27


De Nederlandse vertaling verschijnt 10 maart bij De Bezige Bij.


Begin jaren negentig las mijn vader Patrimonium, misschien wel het enige echt autobiografische boek van Philip Roth, die het schreef na de dood van zijn vader Herman in 1989. Ik schrijf echt hier cursief, want als Roth ergens groot in is, dan is het wel in zijn schijnbare openhartigheid.


Patrimonium is een emotioneel verhaal over Roths vader, treurig maar ook erg geestig en ontroerend. Dat vond mijn vader, zelf schrijver van een autobiografisch oeuvre, ook, hij vond het aanvankelijk zelfs een prachtig boek - haast mooier, zei hij, dan de meeste boeken van Roth waarin hij een beetje moe werd van alle spiegeleffecten en dubbele identiteiten waarmee Roth zijn personages tooide. Alleen struikelde hij tegen het eind ervan over een passage waarin Herman Roth een Holocaust-overlevende te eten heeft met als doel hem met zijn zoon Philip in contact te brengen. Philip zou wel raad weten met de literaire aspiraties die de man zegt te hebben, want Herman weet dat zijn zoon interesse heeft in materiaal over de Holocaust. Maar aangezien deze nogal onsympathieke en luidruchtige overlevende er geen been in ziet om aan tafel zijn publiek aan het schrikken te maken met gruwelijke details over zijn kampverleden, werpt Philip een wat vermoeide en vluchtige blik op het mapje ongepubliceerd werk dat hem verwachtingsvol wordt overhandigd.


Philip weet niet wat hij leest. Het is het verslag van de onderduiktijd in Berlijn van de man, en het is onvervalste porno. 'Mijn lid was alweer reusachtig...' 'En al die tijd, dacht ik, was er een holocaust aan de gang', schrijft Roth.


Of dit echt gebeurd is of niet, doet er weinig toe - hier levert Roth in minibestek een krankzinnig contrast zoals alleen hij dat kan, volstrekt anti-sentimenteel, heel verschrikkelijk en toch onweerstaanbaar grappig. Toch vond mijn vader, zelf een kampoverlevende, het niet echt leuk, waar of niet gebeurd. In zijn ogen leverde Roth willens en wetens een typering van een Holocaust-overlevende - een zeldzame mensensoort die, zo dacht mijn vader te moeten concluderen , volgens Roth kennelijk de mond moest houden en zich verheven diende te gedragen, als een heilige. Hij schreef Roth een brief waarin hij het boek in alle toonaarden prees, en permitteerde zich een bijzin met een licht kritische noot over dit aspect van het boek.


Het ongelooflijke gebeurde: niet lang daarna lag er een brief in de brievenbus uit New York. Geen woord over de uitgebreide lof, op 'Thank you for your letter' na. Daarna: 'Don't patronize me. I was not born yesterday.'


Aan die uitwisseling moest ik veelvuldig denken bij het lezen van de net verschenen 'critical evaluation' die Claudia Roth Pierpont, redacteur bij The New Yorker, aan de hand van het gehele oeuvre van Roth schreef: Roth unbound. Ofwel: De ongebonden Roth. Zowel de diep gewortelde overgevoeligheid en stekeligheid die dit antwoord verraadt, als de reactie van mijn vader zelf, zijn illustratief voor Roths schrijverschap en laten goed zien hoezeer Roth zijn core audience aan zich weet te binden en tegelijk van zich weet te vervreemden, alles in een vloeiende beweging. Ook laat het zien hoezeer Roth zich voortdurend van zijn positie als taboe-slechter bewust is en in welke mate hij geen misverstanden over zijn intenties verdraagt.


Wat je na lezing van dit boek, vol met vaak briljante analyses van Pierpont van al Roths boeken, doorspekt met persoonlijk commentaar van Roth in gesprekken met haar, in elk geval zonder aarzelen kan concluderen, is dat controverse Roths werk al vanaf het allereerste begin heeft omgeven.


Niet voor niets opent het boek met de zin uit een brief die een prominente rabbijn uit New York aan de Anti Defamation League schreef na Roths allereerste publicatie, het verhaal Defender of the Faith: 'What is being done to silence this man?'


Roths complexe verhouding tot het jodendom, tot de Holocaust, tot Amerika en Amerikaans-zijn (en tot vrouwen), zijn volstrekt onconventionele aanpak van de verschillende gevoeligheden die welk willekeurig onderwerp ook maar omgeven, alles komt in Pierponts boek op een uiterst zorgvuldige en ook onderhoudende manier aan de orde.


Het is bovendien fascinerend om te lezen hoe elk boek in Roths carrière een markering van een andere, nieuwe geestesgesteldheid vormt (en omgekeerd) hoe elk aspect van zijn ontwikkeling vrijwel meteen (maar, en dat is zo knap, nooit letterlijk!) materiaal werd.


De jaren tussen 1962 en 1967, na zijn ellendige huwelijk met Maggie Williams, vormen volgens Pierpont een dieptepunt voor Roth, vol zelfanalyse, en tegelijk een purificatie die grootse ideeën in Roth loswoelen: over vrijheid, over het losbreken van het epitheton brave joodse jongen en uit de ketenen van literaire conventies. Hierna pas begint hij te werken aan wat zijn grote doorbraak zal betekenen. Portnoy's complaint, het boek dat een ster van hem maakt en nog steeds gelezen wordt.


De verhalen over zijn liefdes, zijn depressies, zijn ziektes, en zijn eigen psychologische duiding van dat alles in interviews met Pierpont maken dit onmiskenbaar een geweldig boek voor Roth-fans. En toch maakte Pierpont er, ondanks haar duidelijke bewondering voor Roth geen hagiografie van, veel van zijn boeken en de wording ervan beschrijft ze zelfs als mislukkingen om in des te krachtiger bewoordingen de boeken te prijzen waarin hij boven zichzelf uitstijgt: Zuckerman unbound, American pastoral, Sabbath's theatre, The contralife, The Ghostwriter... Ondanks de onderkenning van veel tegenbewijzen bestrijdt ze zelfs dat hij een seksist is, tot woede van veel feministen, ze wijst op zijn menselijkheid en warmte, die ze waarneemt in alles wat hij doet, ondanks zijn bezeten, rigide, dictatoriale toewijding aan het schrijverschap - waarbij in de praktijk van zijn leven vrijwel elke lange menselijke relatie het onderspit delft. Wat ik niet meer wist, is bijvoorbeeld dat hij degene is geweest die in de jaren zeventig via het organiseren van slimme geldstromen het werk van Oost-Europese schrijvers voor de wereld ontsloot (zoals Kundera, Klima, Havel).


Pierponts boek vertelt hoe het leven, hoe moeilijk ook, materiaal aan een man schenkt die maar één ding wil: schrijven. Ja, het is het boek van een bewonderaar. Maar who cares?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden