De onderstroom van de geschiedenis is liberaal

Het Waterland-manifest schept een valse tegenstelling tussen links en liberaal, concludeert Tom Kuperus. Tenzij de makers oud-links als nieuw willen verkopen....

Volgens de opstellers van het Waterland-manifest (de Volkskrant, 11 december) is er bij links behoefte aan een nieuw groot verhaal. Hiermee wordt de lezer op het verkeerde been gezet. Wat volgt is een verwarrende mix van liberale punten en oud-linkse stokpaardjes. Het is nieuw noch groot. Dat is maar goed ook. Grote en nieuwe verhalen zijn leuk voor het sprookjesboek, maar niet voor de politiek. Communisme, fascisme, maoïsme, polpotisme, maar ook het meest actuele isme, het islamitisch fundamentalisme, bieden wel grote verhalen, maar voor de mens geen levensvatbare politieke alternatieven. Alle zijn mislukte verzetspogingen tegen de liberale onderstroom van de geschiedenis. Ook het islamitisch fundamentalisme verliest het, na kortere of langere tijd, van de menselijke drang naar vrijheid en welvaart; in de politiek belichaamd door het liberalisme.

De Waterlanders scheppen een valse tegenstelling tussen links en liberaal. Zij bestempelen het liberalisme als rechts en noemen hun deels liberale beginselen links. Het resultaat is een oud-linkse boodschap verpakt in liberaal papier.

Wat willen de Waterlanders?

'Vrijheid is slechts mogelijk bij gratie van de gemeenschap. De samenleving moet de zelfredzaamheid van mensen vergroten. Maatschappelijke structuren doen er toe. Burgers in een achterstandsituatie moeten meer mogelijkheden worden geboden zich optimaal te ontplooien. Bestrijding van niet-functionele ongelijkheden kan heel goed samengaan met het streven naar een meer efficiënte en concurrerende manier van produceren. Meer gewicht toekennen aan onderwijs, wetenschap en kunst.'

Dit alles lijkt me weinig groots, vernieuwend of links - eerder klassiek liberaal. De Waterlanders eisen ingrijpende hervorming en democratisering van het bestaande kapitalistische systeem. Dit klinkt communistisch. Wat houdt het in? Winstdeling en/of aandelenbezit voor werknemers. Is dit het volkskapitalisme van Margaret Thatcher? Staat de Godin der neoliberalen nu ook al in de linkse kerk? Waterlanders, het moet wel een beetje geloofwaardig blijven. Aandelenbezit en winstdeling voor werknemers lijken me eerder liberaal dan links.

De volgende punten leveren meer discussie op.

'Om de mogelijkheden van mensen in een achterstandsituatie te vergroten, zijn hogere belastingen nodig.' Hier maken de Waterlanders dezelfde denkfout als de door hen verachte neoliberalen: geld is bepalend voor de uitkomst. Neoliberalen roepen: minder geld, meer efficiency. Waterlanders roepen: meer geld, meer mogelijkheden.

De werkelijkheid is weerbarstiger. Kwaliteit en kunde worden eerder bepaald door meer ongrijpbare factoren zoals arbeidsethos, professionaliteit, eer, je onderdeel voelen van een gemeenschap et cetera, dan door hebzucht of de beschikking over financiële middelen. Het voor politieke doeleinden beschikbare extra geld verdwijnt in de praktijk keer op keer in het zwarte gat van beleidsherzieningen. De structuur wordt door beleidsmakers omgegooid, maar de cultuur op de werkvloer blijft dezelfde. Op naar de volgende reorganisatie. Herinvoering van het belastingtarief van 72 procent is weinig vernieuwend, noch groots. Het is oud-links. Waterlanders gaan voorbij aan wat er echt nodig is: cultuurverandering.

'De onwenselijkheid van snel groeiende ongelijkheid in inkomensverdeling.' Dit is een herhaling van het pleidooi voor hogere belastingen. Oud-links.

'Er is geen reden om het marktmechanisme bij voorbaat superieur te verklaren aan andere coördinatiemechanismen.' Correct, maar liberalen doen dat ook niet. Wij maken een pragmatische keuze, wij kiezen van geval tot geval wat het beste werkt. Alleen marktwerking wanneer het in de praktijk de zelfregulering van mensen vergroot. Alleen dan staat het in dienst van het individu en de democratische rechtsstaat. Marktwerking is geen dogma.

'Zelfverrijking aan de top.' Ja, ook liberalen een doorn in het oog. Dit zeker omdat een hoog salaris geen waarborg vormt voor kwaliteit: vorig jaar heeft Céline Dion 80 miljoen dollar binnengehaald. Die paar ton die door sommigen bij de semi-overheid wordt verdiend, is maar klein grut. Desalniettemin is een discussie over marktconforme salarissen bij de overheid op zijn plaats. Maar of de strijd tegen zelfverrijking aan links kan worden overgelaten, betwijfel ik. Vergelijk Wim Kok, de minister-president, met Wim Kok, de commissaris van het bedrijfsleven. Kok, en vele anderen, laten zien dat links niet vies is van de ruif.

'Duurzame welvaart, geen aantasting van leefomgeving en milieu, geen kortzichtig winstbejag.' Ik durf als liberaal er een schepje bovenop te doen: welvaart mag niet ten koste gaan van welzijn. Welzijn is voor menselijk geluk belangrijker dan welvaart. Ook onder liberalen maakt geld niet gelukkig. Maar wat betekent de Waterlandse stand-still bepaling in de praktijk? Geen woningbouw meer? Geen groei van Schiphol of het autoverkeer?

Het manifest zwijgt. Onduidelijk blijft ook wat dit betekent voor een ander onderwerp dat links na aan het hart ligt: ontwikkelingssamenwerking. De ontwikkeling van de Derde Wereld tot eerste pakt catastrofaal uit voor natuur en milieu. Hoe de liefde voor de ontwikkeling van Afrika te rijmen met het milieu? Grootse stilte.

De lakmoesproef: integratie. Blijft dit bij links een tragisch liefdesverhaal? De recente perikelen rond een Amsterdams PvdA-deelraadslid van Marokkaanse afkomst wijzen in die richting.

Wat zeggen de Waterlanders? Grondbeginselen van de rechtsstaat eigen maken. Dat klinkt als Van Aartsen. Middelen aanreiken om zich van hun zware cultuur- en geloofsgemeenschappen los te maken. Bij de VVD heet dat eigen culturele identiteit loslaten. Wat is dit voor 'rechts gebral'? Even verder lezen wat dit in de praktijk betekent. Met elkaar praten, erkenning van elkaars verschillen en accepteren dat de Nederlandse identiteit voortdurend aan verandering onderhevig is. Ook in dit manifest verwordt de Nederlandse identiteit tot schizofrenie. Bij de PvdA hoeft dus niets te veranderen.

Wat is de conclusie? Waterlanders zijn op hun best closet-liberalen die heimelijk vasthouden aan enkele oud-linkse dogma's. Op hun slechtst zijn het linkse rakkers die onder de dekmantel van liberale ideeën oud-links weer salonfähig willen maken. Het zal wel een combinatie zijn. Tegen de laatste groep heb ik niets te zeggen. Zij leven in het verleden en zijn onbereikbaar voor hen in het hier en nu. Tot de eerste groep zeg ik: kom uit de kast en beken! Help mee het liberalisme uit handen te slaan van de erfgenamen van Thatcher en Reagan. Hun overwinning is slechts tijdelijk en was alleen mogelijk in de economische gekte van de jaren tachtig en negentig. Die tijd is voorbij en daarmee loopt het neoliberalisme op zijn laatste benen.

Maak niet de fout het platte materialisme van de neoliberalen, al dan niet bewust, te verwarren met het liberalisme. Hou op met grote verhalen, hoge belastingen en laat het achterhaalde gelijkheidsdenken los. Laat oud-links links liggen. Sta pal voor de Nederlandse identiteit. De kiezer wil een liberale maatschappij waarin allen hun plaats krijgen. Samen op voor het liberalisme! Als jullie dat progressief willen noemen, prima, maar ga geen oude knollen voor nieuwe citroenen verkopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden