Analyse

De Omtzigt-factor laat zich in deze formatie niet meer verjagen

Pieter Omtzigt (CDA) begin dit jaar tijdens het debat over het aftreden van het kabinet.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Pieter Omtzigt (CDA) begin dit jaar tijdens het debat over het aftreden van het kabinet.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Pieter Omtzigts grootste probleem ligt niet eens bij premier Rutte, maar bij zijn eigen partijtop die hij ten diepste wantrouwt. Dat weten we sinds donderdagavond. Het is een nieuwe forse tegenslag voor informateur Mariëtte Hamer.

Heel even leek de lucht wat geklaard in het CDA toen Pieter Omtzigt onlangs voor het eerst formeel erkende dat hij ziek thuis zit en daar voorlopig moet blijven. Daarmee was hij allerminst verdwenen als factor op het Binnenhof, maar het leek partijleider Wopke Hoekstra toch enige ruimte te geven om tenminste te begínnen aan de formatieonderhandelingen met VVD, D66 en een derde of vierde partij. Of Omtzigt met een eventueel regeerakkoord kon leven, zou dan later wel blijken.

Maar nu is alles weer anders. De Omtzigt-factor laat zich in deze formatie niet meer verjagen. In zijn notitie voor de CDA-commissie die de verkiezingsnederlaag analyseert, donderdag integraal online gebracht door het weblog Geenstijl, zet Omtzigt de vlammenwerper op zijn eigen partij. Vaak werd hij in de afgelopen maanden voorgesteld als de man die vooral premier Rutte en diens ingesleten politieke mores aan het wankelen bracht. Nu is duidelijk dat Omtzigt zijn eigen partij minstens zo verantwoordelijk houdt voor alles wat er in zijn ogen mis is met deze generatie politici.

‘Sensibiliseren’

Ook het CDA deed immers gretig mee aan al die coalitieoverleggen die elke vorm van dualisme smoorden. Ook het CDA deed mee aan het achterhouden van informatie. Ook het CDA probeerde Omtzigt te ‘sensibiliseren’ toen hij in de toeslagenaffaire te kritisch werd naar de mening van de ministerraad. Voor het eerst lezen we hoe Omtzigt zelf de onthullingen daarover heeft ervaren. ‘Het was pijnlijk voor mij om te lezen dat er in die tijd niet één (CDA-)bewindspersoon is geweest die een keer gezegd heeft: ‘Hé jongens, die Omtzigt is lastig, werkt samen met de SP, maar hij heeft een púnt, dus laten we zijn inhoudelijke punt eens serieus nemen.’ En, veel belangrijker nog – want het gaat in deze zaak per slot van rekening helemaal niet om mij: ‘Laten we met grote urgentie naar de ouders en hun kinderen kijken.’’

Zijn conclusie is omineus: ‘Bij mij is daar iets geknapt.’

Omtzigt met een mondkapje met ‘functie elders’ voor aanvang van de beëdiging van de nieuwe Kamer.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Omtzigt met een mondkapje met ‘functie elders’ voor aanvang van de beëdiging van de nieuwe Kamer.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Dat heeft dan nog lang geduurd, want daarvoor heeft hij pagina’s lang verteld hoe misdeeld en genegeerd hij zich in eigen kring al jaren voelt, ondanks zijn almaar groeiende aantal voorkeurstemmen. Hij was naar zijn stellige indruk niet gewenst als kandidaat-lijsttrekker, hij vertrouwt nog altijd de uitslag van de lijsttrekkersverkiezing niet, hij voelde zich gepasseerd toen Wopke Hoekstra het leiderschap alsnog overnam van Hugo de Jonge en hij vindt dat er in het algemeen al jaren onvoldoende naar hem wordt geluisterd. Intussen beschrijft hij zijn eigen partij als een ideeënloos, initiatiefloos en ongeorganiseerd gezelschap dat bij gebrek aan inspiratie aan de hand loopt van coalitieakkoorden, lobby’s en de Haagse planbureaus. ‘Er is geen richting in veel dossiers.’

Uitgescholden

Zelf voelt hij zich ‘niet serieus genomen en niet veilig’, een indruk die hij bevestigd ziet in de berichten die hem bereikten dat hij door sommige CDA’ers – hij noemt geen namen – wordt uitgescholden en beschimpt in onderlinge app-berichten. Hij heeft intussen betere contacten in andere partijen, de SP voorop, dan onder zijn partijgenoten. En zo bevestigt hij de indruk die de buitenwereld al geruime tijd had van het CDA: een tot op het bot gespleten partij waarin de populairste volksvertegenwoordiger van het land op een eiland opereert. Een eiland bovendien dat intussen zo ver is afgedreven van het vasteland dat een hereniging nauwelijks meer denkbaar is.

Informateur Mariëtte Hamer, donderdag nog druk met haar pogingen om het CDA de formatie in te trekken, zal het met grote zorg hebben gelezen. Vooral ook omdat Omtzigt zijn notitie pas vorige week heeft afgerond en opgestuurd aan zijn partij - er is niets gedateerds aan. Alle pogingen van partijleider Hoekstra om Omtzigt te omarmen (‘onze Pieter’) hebben kennelijk weinig effect gehad.

Diep wantrouwen

Na de vertrouwenscrisis rond premier Rutte was de gedachte dat het CDA toch in een nieuwe coalitie met de VVD zou kunnen stappen onder de belofte dat daarin werk zou worden gemaakt van een nieuwe politieke cultuur en een transparant landsbestuur. Wellicht dat dat genoeg zou zijn om ook Omtzigt weer op te pakken en hem te overtuigen om het toch nog maar een keer te proberen.

Nu weet ook Hamer dat Omtzigts grootste probleem niet eens bij Rutte ligt maar bij zijn eigen partijtop, die hij ten diepste wantrouwt. Zelfs als dat nog te repareren is, zal Wopke Hoekstra er de komende maanden zijn handen vol aan hebben. En nog meer dan voorheen zullen alle mogelijke coalitiepartners zich afvragen met welk CDA zij zitten te praten en hoeveel Kamerzetels Hoekstra eigenlijk vertegenwoordigt.

Een vierde kabinet-Rutte met het CDA leek tot donderdagavond vrijwel onvermijdelijk, inmiddels zal zelfs de VVD zich afvragen of het wel mogelijk is.

Hoekstra: Omtzigt-notitie schadelijk en vervelend
CDA-leider Wopke Hoekstra laat in een reactie weten dat de notitie van Pieter Omtzigt ‘heel vervelend en echt beschadigend’ is. De memo roept volgens hem heel veel vragen op. Het zal binnen de partij worden besproken opgelost. Het is ‘geen makkelijke fase’ voor de partij, aldus Hoekstra.

Volgens de CDA-leider hebben sponsoren geen invloed gehad op het partijprogramma. Alles is volgens de regels gegaan, zegt Hoekstra.

De notitie heeft geen invloed op de kabinetsformatie, zegt Hoekstra. ‘De formatie was niet met grote vaart op gang gekomen, maar wij gaan gewoon door met de verkennende gesprekken. Daar is wat mij betreft niets aan veranderd. Daarvoor is de animo niet afgenomen, maar ook niet toegenomen.’

De belangrijkste passages uit de Omtzigt-notitie

Over het gebrek aan ideeën in de partij:

‘Het gebrek aan inhoudelijk debat en aan concretisering van de beginselen in praktisch uitgewerkt beleid binnen de partij is een grote zwakte die al langer doorwoekert. De partij loopt daarmee het risico haar bestaansrecht te verliezen.’

‘Als de politiek geen uitgewerkte plannen heeft, worden deze plannen door lobbygroepen ingevuld. Dan gaat de informateur wat schrijven op basis van wat belangenorganisaties leveren of de Sociaal-Economische Raad. Of dan wachten we op de volgende uitspraak van een rechter.’

Over het gevoel van miskenning:

‘Tot mijn verbazing werd Evert Jan woordvoerder financiën en mocht ik, als gepromoveerd econometrist en na meer dan 10 jaar Kamerlidmaatschap eindelijk woordvoerder financiën, het woordvoerderschap na een korte periode weer afstaan. Ik kan me niet herinneren dat iemand ooit zijn woordvoerderschap financiën is ontnomen.’

‘Feitelijk hing ik er dus maar bij de partijtop. Voor BPO’s, voor een aantal andere overleggen zoals het Linschoten beraad werd ik (met een enkele uitzondering) niet uitgenodigd. Dat doet best zeer.’

‘Het stelt mij behoorlijk teleur. Soms heb ik het gevoel dat ik kennelijk niet goed genoeg ben en me nog meer bewijzen moet, waardoor ik nog harder ga werken. Die gevoelens zijn waarschijnlijk algemeen menselijk, maar ze zijn zeker niet de bron van motivatie.’

Over de bestuurscultuur op het Binnenhof:

‘In tegenstelling tot de ministerraad en de Staten-Generaal, staan het coalitieoverleg, het Catshuisoverleg en de akkoordenfabriek niet in de grondwet.’

‘De Kamers (en dan vooral de coalitiepartijen) worden voor het blok gezet. Want in de vooroverleggen – zoals op maandag – worden afspraken gemaakt over ‘landingsrechten’ van wetsvoorstellen. De Kamer reageert met het houden van veel spoeddebatten over krantenberichten.’

‘Het was pijnlijk voor mij om te lezen dat er in die tijd niet één (CDA-)bewindspersoon is geweest die een keer gezegd heeft: ‘Hé jongens, die Omtzigt is lastig, werkt samen met de SP, maar hij heeft een púnt, dus laten we zijn inhoudelijke punt eens serieus nemen.’ En, veel belangrijker nog – want het gaat in deze zaak per slot van rekening helemaal niet om mij – : ‘Laten we met grote urgentie naar de ouders en hun kinderen kijken.’ Helemaal niets daarvan. Bij mij is daar iets geknapt.’

Over de opvolging van Hugo de Jonge als partijleider:

‘Ik ben ziedend, omdat ik de tijd niet kreeg die Wopke nu wel wordt gegund. Ondanks de belofte van Rutger ben ik op onheuse wijze gepasseerd als lijsttrekker (...) Er is duidelijk een vooropgezet plan en ik pas er niet in.’

‘Vlak voordat wij aankomen (bij het huis van Wopke Hoekstra, red.) word ik door Marc Dullaert gebeld om te vertellen dat Nieuwsuur bij Wopke voor de deur staat. En later op de avond staat ook Beau/RTL met een cameraploeg voor zijn deur. Opnieuw word ik – tegen de afspraak in – voor het blok gezet: voordat ik een woord met Wopke heb gesproken moet ik voor de camera’s een statement over zijn voordracht als lijsttrekker afgeven.’

Omtzigts conclusie over de staat van het CDA:

‘Het ontbreken van inhoudelijk debat, het niet voorhanden zijn van voldoende concrete uitwerkingen van ‘zij aan zij’ en het verkiezingsprogram, de ondoorzichtige structuur van de partij doordat de statutenwijziging nog niet is doorgevoerd, de beslissing om niet een lijsttrekker aan te wijzen maar een lijsttrekkersverkiezing uit te schrijven, waarbij van alles mis is gegaan, dat niet rechtgezet is maar ‘vertrouwelijk’ moest blijven, het gebrek aan professionaliteit van de door corona noodzakelijk geworden online bijeenkomsten en -stemmingen zowel van de lijsttrekkersverkiezingen als van het verkiezingsprogramma, de gebrekkige bereidheid om onrecht aan burgers aangedaan op correcte en adequate wijze recht te zetten, de verhouding en specifieke taakverdeling tussen de regering enerzijds en de Kamerleden anderzijds, het zijn alle punten die om heroverweging vragen. En punten die diepe sporen hebben nagelaten.’

Podcast De kamer van Klok

In het gelekte document van Pieter Omtzigt wordt de ideologische leegte van het CDA pijnlijk duidelijk, maar wat is zijn eigen rol? Luister onze politieke podcast met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, politiek verslaggever Ariejan Korteweg en presentator Gijs Groenteman.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden