De Ombudsvrouw: 'Rutte houdt populisten eronder' te ambigu

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

Voorpagina van de Volkskrant, donderdag 16 maart.

Koppen op de voorpagina worden regelmatig anders opgevat dan bedoeld. Een simpele interpretatievraag kan uitkomst bieden.

Eerst even een rondje voorpagina's van ochtendkranten op 16 maart, daags na de Tweede Kamerverkiezingen 2017. 'Toch weer Rutte', kopte het AD droogjes. NRC Next was ook feitelijk en stelde zoals vaker een vraag: 'Rutte kan door. Maar met wie?' De Telegraaf veroorloofde zich een triomfantelijk uitroepteken: 'En dat is drie!', (subkop: 'Ruttes VVD weer de grootste'). Trouw wilde in één kop zowel interpreteren als voorspellen: 'Rutte stopt PVV, grote kans op rechtse coalitie'. De Volkskrant gaf geen coalitieprognose, maar voorzag de uitslag van duiding: 'Rutte houdt populisten eronder'.

Pardon, reageerden lezers gestoken. Dat was wel veel eer voor Rutte. Niet hij had de populisten eronder gehouden, maar de kiezer! En niet alleen de VVD-kiezer, maar 'ook de stemmers op GroenLinks, de christelijken, de PvdD, D66 en de SP - wij hielden sámen de populisten eronder'.

Anderen zagen in de kop een pluim voor Rutte. Hoewel de VVD 8 zetels heeft verloren, wordt hij 'opgevoerd als de overwinnaar en redder van de democratie', mailde een lezer. 'Het moet niet gekker worden.'

Retoriek

De redactie zou ook te veel zijn meegegaan in de campagneretoriek van Rutte, die verkondigde dat het 'verkeerde soort populisme' een halt is toegeroepen. Trap er niet in, tweette iemand. 'Rutte houdt de populisten er niet onder, hij is er zelf één geworden.' Omdat het PVV-gedachtengoed wortel heeft geschoten, zijn de populisten er de facto juist op vooruitgegaan, rekende een Maastrichtenaar voor, met de VVD als 'PVV light' en het CDA als 'PVV vintage'. 'Ik hoop dat de Volkskrant terugkomt op de kop.'

Om heel andere redenen hoopt een lezer uit Den Haag dat ook. Hij voelde zich 'door mijn links-elitaire ochtendblad' weggezet als populist omdat hij op de PVV heeft gestemd. 'Dat is niet alleen ongenuanceerd, maar ook beledigend en discriminerend.'

Het mag duidelijk zijn dat de voorpaginakop voor velerlei uitleg vatbaar bleek. Dat was niet de opzet. 'Hij was juist zo feitelijk mogelijk bedoeld', zegt een van de betrokken leidinggevenden. 'Zoals een kop boven een voetbalwedstrijd. De uitslag was 33-20.' Tegelijkertijd moest er ook duiding en drama in. Alleen maar constateren dat Rutte wint, was 'te nietszeggend'.

Velen vreesden dat Wilders de grootste zou worden, het buitenland keek gespannen toe of de populistische revolte na Brexit en Trump in Nederland zou doorzetten. De hoofdredacteur, die de hele week buitenlandse media te woord stond, wilde die internationale interpretatie erin. Werd Nederland het volgende dominosteentje? Dat was de hamvraag. De kop sloot aan bij de internationale opluchting dat de 'populisten' tot halt waren geroepen.

'Populisme'

Buitenlandse media mogen misschien wat korter door de bocht scheren, binnen de Nederlandse context is de term 'populisten' te grofmazig. Want wie werd er nou precies mee bedoeld? Alleen de PVV, of ook andere partijen? Voor de PVV-stemmer was niet duidelijk dat het niet om hem als kiezer ging.

Anderen maakten eruit op dat de redactie Rutte in elk geval níét tot de populisten rekent, terwijl dat onderscheid nou juist was vertroebeld na de 'pleur op'-uitspraak bij Zomergasten en de 'Doe normaal of ga weg'-advertentie in januari. Niet in de laatste plaats omdat Rutte zelf over 'verkeerd populisme' spreekt, waarmee hij suggereert dat er ook 'goed populisme' bestaat. Enkelen vatten het op als een statement, de meeste critici vonden het vooral geen scherpe indruk maken.

De redactie is zich natuurlijk bewust van het populismeverwijt dat aan Rutte kleeft. Na de 'Doe normaal of ga weg'-brief werd Rutte in het Commentaar verweten dat hij op listige wijze op de onderbuik inspeelt, 'daar wordt de samenleving niet sterker van'. Dinsdag werd Rutte in het laatste lijsttrekkersinterview nog stevig bevraagd op het normbesef van de VVD (vraag aan Rutte: 'We zullen glashelder moeten maken wat normaal is en wat niet normaal is', schreef u. Een ex-lid van uw geliefde Toppers, Gordon, vergeleek een Chinees-Nederlandse deelnemer aan een talentenshow met een 'afhaal-Chinees' en zei 'Welk nummer ga je zingen? Nummer 39 met rijst?' Normaal of niet normaal?').

Hoewel de formulering 'eronder houden' volgens Van Dale 'onder zijn macht, zijn bedwang' betekent, werd deze opgevat als een actieve daad, een verdienste van Rutte (overigens zat die suggestie nog sterker in de kop van Trouw: 'Rutte stopt PVV'). Ook daar valt van alles op af te dingen, zoals een briefschrijver gisteren in de krant opmerkte. 'Dat de goede populisten groter bleven dan de verkeerde, daar lijkt me vooral Trump voor verantwoordelijk. De afgelopen weken kon iedereen zien wat het betekent als iemand die 'durft te zeggen waar het op staat' werkelijk aan de macht komt.' Misschien bevond de gamechanger zich al die tijd aan de andere kant van de oceaan.

Kop

Op de redactie wordt de kop verdedigd. Uit de voorbeelden aan het begin van dit stuk blijkt dat het bedenken van een sprankelende kop geen sinecure is. De beperkte ruimte voor een kop leent zich met moeite voor een genuanceerde analyse. Verder, zo klinkt het ook, moeten lezers er niet te veel achter zoeken.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Lezers kennen de gedachtegang van de redactie niet en moeten het doen met wat ze krijgen voorgeschoteld. Vaak staat alleen een aankondiging op de voorpagina en ontbreekt de context van het verhaal. Als een kop - al dan niet in relatie met een beeld - ruimte laat voor verschillende interpretaties, kan de redactie er vergif op innemen dat die inderdaad verschillend wordt geïnterpreteerd. Zeker op de voorpagina, het uithangbord van de krant, luistert dat nauw. Toch gebeurt het vaker, deze rubriek gaat er geregeld over.

Het lijkt een open deur, maar misschien is het slim om bij grote gebeurtenissen of gevoelige onderwerpen tegenspraak te organiseren. Dat kan kort en simpel: stel expliciet de vraag of een voorpagina op een andere manier kan worden opgevat dan de bedoeling is. Liefst aan iemand met een frisse blik, want betrokken redacteuren kennen de intentie.

In dit geval had 'populisten' vervangen kunnen worden door 'Wilders', al was het internationale dominokarakter dan verloren gegaan. Een eindredacteur oppert de kop: Rutte klopt 'verkeerde populisten' (inclusief aanhalingstekens). Kritiek dat de krant meegaat in een frame was er allicht niet mee ondervangen, wel was de meerkoppigheid van het populisme tot uitdrukking gebracht én wie het zegt. Accuraat en gelaagd in vier woorden.

De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Reageren? ombudsvrouw@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden