De oliekeizer van Bermuda en Berg en Dal

Vandaag bepaalt de rechter of John Deuss schuldig is aan bankieren zonder vergunning, en in het verlengde daarvan: lidmaatschap van een criminele organisatie. Het zijn mogelijk niet de zwaarste vergrijpen van de man die het olie-embargo tegen Zuid-Afrika omzeilde en betrokken zou zijn bij de grootste btw-fraude ooit.

Een levende legende is hij, John Deuss (1942, spreek uit: Duis). Wereldberoemd, maar weinig mensen die hem te spreken kregen. Jarenlang was er alleen een wazig fotootje van hem in omloop. Steenrijk is hij en decennia lang omstreden, maar nooit werd hij veroordeeld.

Misschien gaat dat vandaag gebeuren, als de Arnhemse rechter zijn vonnis velt. Alleen zal dat oordeel niet gaan over de grootse dingen die hij deed. Niet over de manier waarop hij in de jaren tachtig de internationale olieboycot tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika omzeilde. Het zal niet gaan over zijn operatie in Kazachstan, waar hij een belangrijke rol speelde in de schimmige periode waarin de voormalige Sovjet-Unie zijn oliebelangen privatiseerde en waarin hij oliegigant Chevron bijna schaakmat zette.

Het zal zelfs niet gaan over de vraag of hij betrokken is bij fraude, de aanleiding tot deze rechtszaak. Volgens justitie faciliteerde Deuss' bank de grootste btw-carroussel ooit, waarbij in totaal 1.100 miljard pond ronddraaide waardoor de Britse overheid 7 miljard pond aan btw misliep en de Deussen zelf zeker 100 miljoen euro opstreken als beloning voor al die snelle betalingen. De vraag of hij voor deelname aan die fraude kan worden vervolgd, daar is justitie nog niet uit. Vandaag zal de rechter alleen bepalen of John Deuss schuldig is aan bankieren zonder vergunning, het niet melden van ongebruikelijke transacties en omdat hij dat expres deed: het vormen van een criminele organisatie.

Dankzij deze rechtszaak was hij in ieder geval te bezichtigen. Hij blijkt op het oog geen schim van de legende. Geen JR Ewing, geen James Bond. Een kleine man, tenger, smal gezicht met sluik haar dat lijkt op een toupetje maar het niet is. Rare kale plek op het achterhoofd. Elke zittingsdag komt hij naar de Arnhemse rechtbank in zijn leren jack, dat hij in de zaal meteen verwisselt voor een saai blauw jasje.

Je ziet het niet aan hem af, dat hij zakenjets bezat, en een eigen skiresort, en diverse huizen en landgoederen, en de 57 meter lange schoener Fleurtje (genoemd naar zijn moeder). Allemaal bezittingen waar hij dolgraag zijn zakenrelaties vergastte op champagne en mooie meiden. Quote 500 taxeert hem nu op een half miljard euro, enkele jaren geleden nog op het dubbele.

In de rechtszaal zit hij naast zijn zusje Tineke, drie jaar jonger dan hij, en medeverdachte. Hij is aardig, is best genegen met journalisten te praten, maar zegt altijd eerst: 'Je gaat het niet in de krant zetten hè.' Pas daarna volgt enige smalltalk.

In de rechtszaal heeft hij één keer een aanvaring met de officier van justitie Leenders. Op de eerste zittingsdag waagt hij het om 'meneer Leenders' te zeggen. Leenders schiet uit zijn slof: 'Wij staan hier niet als meneer, maar als officieren in functie', briest hij. Deuss stamelt een beetje, en zegt nooit meer meneer.

Familieman

Deuss blijkt een familieman. Niet alleen zus Tineke is bij hem in de rechtszaal. Ook zijn broer Mark, die net als John op Bermuda woont, komt kijken. En in het strafdossier komen twee neven voor die werkten voor de omstreden bank van Deuss, de First Curaçao International Bank, of bij Trans World Oil, het Nederlandse deel van de familieonderneming, in Berg en Dal.

Een gewone jongen is Deuss nooit geweest. Johannes Christiaan Martinus Augustinus Maria Deuss (katholiek dus) werd in 1942 geboren in Nijmegen. Toen zijn vader directeur werd van de Amsterdamse Ford-fabrieken, verhuisde het gezin naar Huizen.

John, destijds nog Jan, zat op het St. Vituscollege bij de Paters Kruisheren in Bussum, maar had het altijd druk met andere dingen. Jeugdvriend Jaap van Ginneken, tegenwoordig gepensioneerd massapsycholoog: 'Hij had destijds al een blaadje, zo'n advertentieblaadje. Hij ging zelf bij winkeliers langs om advertenties te verkopen.' Hij verdiende daar goed mee, zegt Van Ginneken, en hij reed toen al in een grote auto.

Hij hield ook van linke dingen. Zo bouwde hij eigenhandig raketten, zegt Van Ginneken. Dat deden er wel meer, want de hele school was in de ban van de eerste Russische kunstmaan, de Spoetnik, die in 1957 was gelanceerd. 'Maar die van Jan ging 1.500 meter hoog.'

Noud Smelt, KRO-radioverslaggever in ruste, zat in dezelfde klas. Hij herinnert zich dat Deuss door de Spoetnik tot nog andere acties werd geïnspireerd. 'Hij maakte zijn eigen ruimtevaartblaadje, dat hij drukte op zijn eigen stencilmachine. Hij ging naar de Russische ambassade en kreeg er allerlei informatie over het ruimtevaartprogramma, over raketten bouwen en dergelijke.' Russen zijn een van de rode lijnen in Deuss' leven gebleven.

Volgens Smelt deed hij alles om bij de meiden in de smaak te vallen, maar zonder succes. 'Hij was heel schriel, had een slecht gebit met hele grote voortanden. En dan had hij ook nog een flinke verbranding op zijn achterhoofd, een kale plek. Hij had zich een keer gebrand aan iets dat hij van het fornuis had getrokken of iets dergelijks. Ik ken geen meisjes die iets met Jantje Deuss wilden, ook al had hij geld.' Massapsycholoog Van Ginneken herinnert zich dat Jan zijn vrienden veelvuldig trakteerde in de dure Gooise tenten. 'Ik denk dat die rare plek op zijn hoofd grote invloed op hem heeft gehad. Dat hij alles deed om die rare plek te compenseren. Hij probeerde populariteit te kopen.'

Bloedfanatiek

Of hij zijn diploma haalde is niemand bekend. Enkele jaren na school kwam Van Ginneken hem nog één keer tegen. 'Hij was heel arrogant. Gedroeg zich als de man die het gemaakt had. Hij deed iets in auto's, een importbedrijfje geloof ik.' Daarmee liep het overigens slecht af. John Deuss was slechts 24 toen de autohandel die hij dreef samen met zijn vader, failliet ging.

Een jaar later, 1968, begon hij echt voor zichzelf, met zijn bedrijf JOC, Johns Own Company (later Trans World Oil). Hij handelde in olie. Hoe dat zo is gekomen, lijkt niemand te weten.

Hij werkt zoals hij tennist, namelijk bloedfanatiek. Hij is constant aan de telefoon, en is zeer vasthoudend. Befaamd is zijn conflict met de Russische oliemaatschappij Sojoeznefte, in 1978. Deuss weigert een rekening van 102 miljoen dollar te betalen, en bij de Hoge Raad haalt hij zijn gelijk.

Zijn zaken groeien snel, maar het wordt pas echt een succes als de Verenigde Naties in 1977 een olieboycot afkondigen tegen het apartheidregime in Zuid-Afrika. Richard Hengeveld, die destijds de schendingen van het olie-embargo onderzocht, berekende dat Deuss in sommige jaren in 25 tot 50 procent van de Zuid-Afrikaanse oliebehoefte voorzag met zijn tanker (ook al) Fleurtje. 'Ik ben tegen apartheid', zei Deuss destijds tegen Business Week, 'maar mijn stelling is dat het olie-embargo contraproductief werkt om de sociaal-politieke problemen in het land op te lossen.'

Zonder risico was zijn handel niet. In 1985 wordt zijn huis in Berg en Dal in brand gestoken door de groepering Pyromanen Tegen Apartheid. Sindsdien wordt Deuss zelden aangetroffen zonder bodyguard. In november 1987 laat hij weten te stoppen met leveranties aan Zuid-Afrika. Drie jaar later is het apartheidsregime verdwenen.

Hij doet ook andere stunts. Als hij in 1977 een glossy blad (Chief Executive Magazine) voor de allerrijksten begint, werken naast andere staatshoofden Jimmy Carter (VS), Anwar al Sadat (Egypte) en de sjah van Iran er aan mee. In 1985 koopt hij een raffinaderij plus honderden kilometers pijpleiding en 576 tankstations bij Philadelphia, Verenigde Staten. Na een paar jaar verkoopt hij de boedel met forse winst.

In 1988 koopt hij stiekem alle Noordzeeolie op. Zo wil hij de prijs opjagen. Als de grote oliemaatschappijen er lucht van krijgen, zetten ze hem een hak: ze gooien grote hoeveelheden olie op de markt, waardoor de prijs juist diep zinkt. Het kost Deuss 200 miljoen dollar.

In zijn hoogtijdagen verhandelt Deuss een miljoen vaten ruwe olie per dag en is een van 's werelds grootste handelaren in kerosine. Maar altijd gaat het ook om politiek. 'Het is een kwestie van macht, en geld betekent macht. Zo simpel is het', verklaart hij zijn gedrag.

Hij onderhandelt met dozijnen staatshoofden en ministers over het opzetten van een soort OPEC-plus. En hij staat op zeer goede voet met het vorstenhuis van Oman.

Dat laatste komt hem zeer goed van pas in zijn intriges op de Kaukasus, in de periode dat de Sovjet-Unie net uit elkaar valt. In Kazachstan is het gigantische Tengiz-olieveld inzet van een pot superpoker, waarover New York Times-journalist Steve Levine een dik boek schreef met Deuss als een van de hoofdrolspelers.

De 'Dutchman' vliegt in 1991 met zijn eigen Gulfstream naar Moskou om zich op de hoogte stellen van de mogelijkheden in Kazachstan. Hij loopt daar de Kazachse olie-onderhandelaar tegen het lijf en biedt hem een lift aan naar Kazachstan. Vriendschap verzekerd. Die onderhandelaar vertelt hem onderweg over de situatie in zijn land: enorm veel olie in de grond, maar acute geldnood. Daar kon Deuss wel iets aan doen.

Het olieveld zelf gaat al snel naar Chevron, maar dan blijkt Deuss samen met zijn Omaanse vrienden eigenaar te zijn van het consortium dat een pijpleiding gaat aanleggen naar dat veld. Pas als zijn bondgenoot Qais Zawawi, vertrouweling en minister van de sultan van Oman, bij een curieus auto-ongeluk in 1995 om het leven komt, verliest Deuss het spel.

Meiden in bikini

Bij al zijn zaakjes blijkt dezelfde gulheid die hij op school al ten toon spreidde, maar dan verduizendvoudigd. Zakenrelaties worden meegetroond in een van zijn twee Gulfstreams, ze worden naar zijn ski-oord in Jackson Hole gebracht, of als dat beter uitkomt naar zijn schoener Fleurtje, en dan komen de champagne en de lekkere meiden op tafel. Op zijn eigen omheinde landgoed op Bermuda, rustiek gelegen aan de straat waar ook een dochter van Berlusconi woonde, en miljardair en voormalig presidentskandidaat Ross Perot, treft NRC-journalist Friso Endt hetzelfde beeld aan: mooie meiden in bikini die met boodschappen aan de baas rondlopen en zijn orders uitvoeren. Of hij getrouwd is, is niet bekend. Kinderen heeft hij, zover bekend, niet.

Na de Kazachse affaire is het lange tijd stil rond Deuss. Niet dat hij stilzit. Zijn zakelijke belangen zijn verdeeld over meer dan honderd vennootschappen in Nederland, Bermuda, de Antillen en de Verenigde Staten. Hij heeft een olieraffinaderij in Louisiana, VS, en is betrokken bij oliewinning in Nigeria, Gabon, Indonesië en Nieuw-Zeeland. Dat netwerk is zo actief dat het een eigen bank heeft, de First Curaçao International Bank, op Curaçao (FCIB) dus.

Aanvankelijk werkt de FCIB alleen voor Deuss' eigen ondernemingen, maar gaandeweg wil hij meer. Hij krijgt van de Curaçaose centrale bank een volledige bankvergunning. Die centrale bank wordt geleid door Emsley Tromp, de machtigste man van het eiland. Volgens justitie is Emsley een goede vriend van Deuss.

De bank verzekert zich van een zeer geavanceerd betalingssysteem, waarbij binnen enkele minuten miljoenen kunnen worden overgeboekt. De FDIC is daarmee zijn tijd ver vooruit, en er blijkt een grote markt voor te zijn.

De centrale bank van Emsley Tromp is mild voor Deuss. In 2003 constateert de centrale bank dat Deuss zich niet houdt aan de regels, want hij verstrengelt zijn belangen. Als directeur van zijn bank geeft John Deuss leningen aan John Deuss, directeur en eigenaar van de vele bedrijfjes in het netwerk. Tromp constateert dat, maar laat hem jarenlang begaan. Als dat alles tijdens het proces naar buiten komt, komt Tromps positie ter discussie te staan.

De snelle betalingstechniek trekt veel steenrijke mensen, soms met een twijfelachtige reputatie, vaak Russen. Oliemagnaat Michail Chodorkovski, die in Siberië moet boeten voor zijn conflict met president Poetin. De Georgische zakenman Arkadi Patarkatsisjvilli, die de privatisering leidde van olieconcern Sibneft in Rusland. De oligarch Boris Berezovsky, nu balling in Engeland, en enkelen van zijn vrienden.

De bank voor snel betalen lijkt ook aantrekkelijke voor een speciale beroepsgroep: btw-fraudeurs. In de eerste jaren van deze eeuw draaien er steeds meer carrousels van btw-fraudeurs. De grootste, die draait om de im- en export van mobieltjes, teistert tien jaar geleden de Britse fiscus. Meer dan 100 miljard Britse ponden schieten van rekening naar rekening, waarbij 7 miljard pond aan btw verdwijnt. Volgens justitie loopt veel van dat drukke verkeer via de bank van Deuss.

De btw-carrousels zijn de aanleiding voor Project Olympic, een Brits-Nederlands onderzoek dat uitmondt in invallen in 2006 in onder meer de hoofdkwartieren van John Deuss in Berg en Dal (bij Nijmegen), waar zijn zus tevens zakenpartner Tineke woont, en op Curaçao bij zijn bank.

Ondanks die invallen slaagt justitie er tot nu toe niet in Deuss' betrokkenheid bij witwassen aan te tonen. Dat onderzoekt loopt nog steeds. Vandaag wordt slechts uitspraak gedaan in een ondergeschikte zaak: heeft Deuss zonder vergunning in Nederland een bank gedreven? Want, zegt justitie: zijn bank leek wel op Curaçao te staan, maar de computers stonden in Berg en Dal, en daar werden de echte beslissingen genomen.

Als dat al bewezen wordt, is het een klein vergrijp voor een man die zijn hele leven de machtigen der aarde inpalmde, gebruikte en vaak om de tuin leidde.

Het sluiten van zijn bank blijkt een dure grap voor Deuss. Hij verkocht de afgelopen jaren al raffinaderijen, belangen in oliemaatschappijen, paardenstoeterijen, de schoener Fleurtje, en tenminste één Gulfstream. Als hij wordt vrijgesproken, 'dan is een schadeclaim zeker een issue', zegt zijn advocaat.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden