'De officier zei: jullie zijn heel gevaarlijk, erger dan terroristen'

Het afgelopen jaar maakte de wereld kennis met drie vrouwen van Pussy Riot. Althans, met wat er over hen werd gezegd. Zelf kwamen ze nauwelijks aan het woord. Twee zitten er nog vast, de derde spreekt nu voor het eerst.

Jekatarina ('Katja') Samoetsevitsj (30) ziet er, lopend op gympen en gekleed in jeans en een slobberig sweatshirt, niet direct uit als staatsvijand nummer één van de in mei herkozen president Poetin. Toch kwam ze, samen met Nadja Tolokonnikova en Masja Aljochina, dicht in de buurt van die status na hun veertig seconden durende 'punkgebed' in februari dit jaar in de Christus Verlosserkathedraal van Moskou.


'En dat is ook precies wat de FSB-officier Aleksej Oelipka (Glimlach, red.) ons vertelde', zegt ze , nadat we haar en haar vriendin Natasja Jeremenko, die sinds haar voorwaardelijke vrijlating in oktober niet van haar zijde wijkt, hebben opgehaald van de metro. 'Die Oelipka is een bekende van veel activisten. Hij werkt voor 'Afdeling E' (waar extremisme-zaken worden afgehandeld, red.) en hij wordt zo genoemd omdat hij altijd glimlacht. Nadat we waren opgepakt bij een optreden op het dak van een metrostation, zei hij tegen ons: jullie zijn heel gevaarlijk voor ons, erger dan terroristen.'


Het afgelopen jaar heeft de hele wereld kennis gemaakt met de drie jonge vrouwen van Pussy Riot die werden opgepakt, gevangen gezet en veroordeeld tot twee jaar strafkolonie (alleen Katja's straf werd in hoger beroep omgezet in een voorwaardelijke) wegens 'extremisme gevoed door religieuze haat'.


Zelf spraken ze van een 'politiek protest' dat niet gericht was tegen gelovigen maar tegen de intieme verstrengeling tussen de orthodoxe kerk en het Kremlin. Maar behalve hun slotbetogen in de rechtszaal, waarin ze met citaten strooiden van Russische denkers en zich opstelden als hedendaagse dissidenten, zijn ze eigenlijk nauwelijks aan het woord gekomen.


De advocaten van het drietal en Pjotr Verzilov, de echtgenoot van Nadja, werden de spreekbuis van Pussy Riot - tot grote ergernis van de jonge vrouwen van Pussy Riot zelf. Toen Pjotr en de advocaten aan de haal gingen met de naam van de band om deze als merk te registreren, grepen de meisjes vanuit de cel in met een publieke boodschap: 'Pjotr, stop! Je bent niet onze woordvoerder en we zijn geen commerciële organisatie.'


Is het feministische karakter van Pussy Riot niet ondergesneeuwd in de lawine van media-aandacht? Hun punkgebed roept de Maagd Maria immers niet alleen op om 'Poetin te verjagen', maar ook om feministe te zijn. 'De rechtszaak was zo georganiseerd', zegt Katja, 'dat journalisten, advocaten en familieleden - mensen die onze ideeën niet aanhangen - aan het woord kwamen, maar wij niet. Dus ging het nooit over feminisme. Mark Fejgin (een van de advocaten, red.) heeft niets met feminisme, punk vindt hij iets marginaals en van niet-commerciële kunst heeft hij al helemaal niets begrepen.'


Bij Pjotr ('Petja'), de man van Nadja, is het van hetzelfde laken een pak. Katja is met hem en de advocaten in conflicten verwikkeld over boekendeals die niet door de Pussy Riot-leden zijn geaccordeerd en over de registratie van de merknaam. De advocaten hebben zich inmiddels teruggetrokken, na Katja ervan te hebben beschuldigd een 'handlanger van het Kremlin' te zijn.


Maar Verzilov, met wie sommige leden van Pussy Riot vroeger optraden in gezamenlijke acties van het Petersburgse kunstcollectief Vojna (Oorlog) blijft op de voorgrond treden, treurt Katja. 'Petja begrijpt niet dat wij een meisjesband zijn. Nu heeft hij zelfs mensen om zich heen verzameld die ze Pussy Riot noemen, terwijl ze dat niet zijn! Dus ik leg hem uit: nee Petja, wij zijn Pussy Riot.'


Tijd dus om terug te gaan naar de bron. Waar komt Pussy Riot vandaan? Katja is in Moskou opgegroeid, in een typisch Sovjetgezin, zegt ze zelf. 'Papa was ingenieur, mama was kunstlerares en ik was het enige kind.' Na haar middelbare school studeerde ze industriële elektronica en ging ze in een overheidsinstituut werken aan elektronica voor onderzeeboten.


'Het was leuk werk, maar zoals elk normaal mens zag ik wat er in de samenleving gebeurde en begon ik na te denken. De regering had het over hervormingen, maar als je met mensen sprak, begreep je dat het leugens waren. En op mijn eigen instituut, ontdekte ik wat corruptie betekent.'


Een nieuwe wereld ging open op de nieuwe Moskouse Rodtsjenko School voor Fotografie en Multimedia. Daar ontmoette ze ook Natasja, die uit het Siberische Oest-Nere komt, een van de koudste bewoonde plekken op aarde. 'Op Rodtsjenko heb ik geleerd hoeveel vaardigheden het vraagt om een kunstenaar genoemd te worden. En dat is ook de plek waar we veel discussieerden met meisjes onderling, over feminisme, politiek en kunst. We hielden van Riot Grrrl, die Amerikaanse beweging uit de jaren negentig en we dachten: waarom heeft Rusland geen feministische punkgroep?


Pussy Riot moest activistisch zijn, met publieke optredens die verboden waren. 'De Russische muzikanten met wie we spraken, traden altijd op in besloten clubs. Nooit buiten, omdat dat verboden is. Dus wij besloten dat het punk moest zijn, activistisch en niet gesanctioneerd door de macht.'


En louter vrouwen. 'Dat was voor ons heel belangrijk. Want we wilden het seksisme in de maatschappij aan de orde stellen. En in kunstkringen. Want die zijn helaas in Moskou ook seksistisch. Er is veel discriminatie en vrouwelijke kunstenaars krijgen geen kans tentoonstellingen te houden. Rusland heeft een tekort aan feminisme. Een eeuw geleden hadden we wel een sterke feministische beweging, maar na de revolutie en met de komst van Stalin is de maatschappij teruggekeerd naar conservatisme. Ook onze Sovjet-avant-garde leed daaronder.'


'In Rusland heeft men het alleen over Kabakov, in Amerika zeggen ze Kabakovs: want Ilja en Emilia maakten al hun kunstwerken samen. En hetzelfde gebeurde met Maria Kiseljova, die als ondersteuning voor ons een icoon van Pussy Riot maakte met een bivakmuts op. Omdat haar vriendje een beroemde rocker is, denkt iedereen nu dat hij het heeft gemaakt. Heel seksistisch, heel onplezierig.'


De bivakmutsen zijn gekozen om veiligheid te garanderen. 'Je kunt geen strafzaak beginnen om beelden waarop niemand herkenbaar is. En het heeft geholpen, want we traden met zijn vijven op in de kathedraal en alleen wij drie trokken onze bivakmutsen af.' De felle kleuren ervan waren ook een antwoord op de zwarte bivakmutsen van de oproerpolitie Omon, zegt Katja. 'Ze zijn een antwoord op mannelijk machismo', vult Natasja aan. 'En het zijn de kleuren van de homobeweging', zegt Katja.


De naam Pussy Riot is evenmin toevallig gekozen, zegt Katja: 'Het eerste woord wordt geassocieerd met porno, zachtheid en gehoorzaamheid in onze seksistische cultuur. Riot is een antwoord daarop, een uitdaging van die blik op vrouwen.'


Dan piept Katja's mobieltje. Haar pupillen worden groter. Ze verwacht vanavond een telefoontje van Nadja, uit de strafkolonie, het eerste contact sinds de veroordeling in oktober. Ze neemt op.


'Hallo. Ja. (stilte) Hallo? Hoi! Cool! Eindelijk! Luister, we hebben heel veel te bespreken...' Het gesprek duurt twaalf minuten, drie minder dan beloofd, en wordt plots onderbroken. De stemming is omgeslagen.


Katja: 'Ja, het eerste gesprek! Maar ze klonk niet erg blij om ons te horen.'


Natasha: 'Ze is waarschijnlijk niet blij dat zij uniformen moet naaien terwijl jij vrij bent.'


Katja: 'Maar ik ben helemaal niet vrij! Ik moet me melden bij de inspecteur.'


Natasha: 'Ze klaagt dat haar man niet doet wat ze wil.'


Katja: 'Naar ons luistert hij helemaal niet. Helaas krijgen we geen hulp van Nadja. Zij zou hem kunnen vertellen te stoppen, maar zij zegt: zoek het zelf maar uit. Dat is het probleem.'


Natasha: 'Een vriendin vertelde me kort geleden dat mensen doodziek zijn van onze problemen.'


Katja: 'Ja maar helaas bestaan ze wel en moeten we er toch iets aan doen.'


Natasha: 'Masja gedraagt zich anders.'


Katja: 'Masja is veel actiever. Ze heeft in de kolonie al meegedaan aan de voordracht van gedichten. Ze wil werken aan vervroegde vrijlating, papieren invullen, met advocaten praten. Maar Nadja wil niks en trekt een deken over haar hoofd. Ze zegt dat de groep haar niks meer kan schelen. Oké, ga dan uit de groep, dan blijven we over met Masja.'


Vijf minuten later beklaagt Katja zich erover dat Nadja's echtgenoot Petja er alles aan doet om haar tot 'leider' van de groep te bombarderen. 'Hij begrijpt er echt niets van. We hebben juist helemaal geen leiders!'


Is de groep bezig uit elkaar te vallen? Natasja: 'Nee, wij meisjes blijven hoe dan ook bij elkaar.'


Katja: 'Nadja is gewoon depressief. Ze heeft een soort elitaire houding van: de strafkolonie is het echte existentialisme en laat me met rust met jullie ordinaire zaken, maar dat kan natuurlijk niet.'


Om de moed erin te houden, citeer ik Nina Chroetsjova, de kleindochter van de voormalige Sovjetleider, die Pussy Riot-dames 'pioniers van democratische transformatie' noemde en hun acties vergeleek met de 'verbluffende kunstwerken' die een eeuw geleden voortkwamen uit een stagnerend, tsaristisch Rusland.


'Sommige mensen hebben ons visueel vergeleken met het suprematisme van Kazimir Malevitsj', zegt Katja, 'de combinatie van kleuren en figuren in zijn werk. De silhouetten uit zijn schilderij Boeren lijken erg op die van ons. Dus het is mooi dat die visuele traditie nog leeft.' Maar een democratische pionier vindt ze zichzelf niet. 'Dat is een algemene golf die door de samenleving gaat. Zonder al die protestdemonstraties had onze zaak misschien niet dezelfde resonantie gehad in de samenleving.'


Een grote meerderheid van de Russen staat volgens peilingen negatief tegenover de 'godslasterlijke' actie van Pussy Riot. Hebben ze de propagandastrijd in de Russische media niet verloren? 'Het is logisch dat er negatieve reacties komen als je tegen dit machtssysteem vecht. Ze kunnen je opsluiten, ze kunnen je belasteren. Maar ik denk niet dat alle Russen die propaganda op de staatstelevisie nog geloven. Mensen weten dat er iets niet klopt. Maar zolang Poetin aanblijft, verandert er niets.'


Katja is wel teleurgesteld in de reactie van de Russische kunstwereld. 'Die heeft ons, op een enkele uitzondering na, veroordeeld terwijl die juist kunstenaars en hun ideeën moet beschermen tegen negatieve maatschappelijke reacties.' Desondanks, zegt ze, 'hebben we bewezen dat niet-commerciële kunst succesvol kan zijn. Dat is onze grootste overwinning. Pussy Riot heeft een platform gecreëerd dat vrouwelijke kunstenaars in staat stelt zich openlijk uit te spreken - en de samenleving zal moeten luisteren.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden