De oerknal zie je soms verkeerd

Wat in maart nog werd gepresenteerd als bewijs voor kosmische inflatie bleek melkwegstof.

Links: De BICEP2. Beeld Steffen Richter/VagabondPix.co
Links: De BICEP2.Beeld Steffen Richter/VagabondPix.co

Het was de ultieme babyfoto van het heelal, en de Nobelprijs lag bij wijze van spreken al klaar. Maar het pakte anders uit voor het BICEP2-team van onder meer de Princeton universiteit. In maart werd op een persconferentie bewijs aangekondigd voor de zogeheten kosmische inflatie, een extreem korte periode na de oerknal waarin het piepjonge heelal letterlijk overkookte.

Dat, denken theoretici, geeft kreukels in ruimte en tijd zelf. En die kreukels, meldde BICEP2, waren met hun radiotelescoop te zien aan de hemel boven de zuidpool. Bedenker Andrei Linde van de theorie viel bijna letterlijk van zijn stoel, toen een televisieploeg hem het nieuws kwam brengen.

In september was het sprookje over. De hele zomer al was er gespeculeerd over een heel andere verklaring voor de gevonden kreukels: stof in ons eigen Melkwegstelsel. Dat kon vergelijkbare vervormingen geven in de radiostraling uit de diepten van het heelal. BICEP2 had voor het gemak aangenomen dat stof in hun metingen aan een postzegeltje zuidpoolhemel geen rol speelde. Kort na de zomer publiceerde het team van de Europese Planck-kunstmaan schattingen van het stofgehalte in die specifieke richting aan de hemel. De conclusie was pijnlijk: galactisch stof bepaalt daar vermoedelijk het beeld.

De kosmische uitglijder werd nog in vriendelijke woorden en gebaren verpakt. Planck en BICEP2 veegden hun gegevens bij elkaar voor een nieuwe analyse, die vermoedelijk in januari zal verschijnen. En intussen doen alweer andere teams nieuwe pogingen om de kreukels in de oerknal echt aan te tonen. Begin december bekeken de Planck-wetenschappers nog een keer al hun gegevens, en kwamen tot de conclusie dat de standaardtheorie voor de oerknal er bijna perfect in wordt bevestigd. Inclusief het kosmische overkoken. Alleen zijn daarvan vooralsnog geen rechtstreekse beelden, zoals BICEP2 even meende te hebben.

De zon gaat onder achter de BICEP2 (voorgrond). Beeld epa
De zon gaat onder achter de BICEP2 (voorgrond).Beeld epa

De afgang van het jaar? De meeste wetenschappers waren in de commentaren tamelijk mild en noemden het eigenlijk vooral een voorbeeld van een gezond wetenschappelijk debat waarin een hypothese was geopperd die vervolgens afgezwakt bleek te moeten worden op grond van nieuwe feiten. Het waren eigenlijk zelfs de media geweest, die de hypothese meteen hadden aangezien voor een definitieve waarheid.

Achteraf is dat ook wat te simpel gebleken. Een van de redenen dat BICEP2 te weinig rekening had gehouden met Melkwegstof was een kiekje dat een van de teamleden bij concurrent Planck had gemaakt van een powerpoint-dia met voorlopige resultaten. Daarop was op de desbetreffende hemelplek geen stof ingetekend. Naar later bleek niet omdat er geen stof was, maar omdat Planck zijn analyses nog niet klaar had. Zo haastig als de Amerikanen waren, zo voorzichtig zijn de Europeanen. Terecht. Op een leeftijd van het heelal van 13,6 miljard jaar maken die paar maanden ook eigenlijk niet uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden