De obsessie met Irans groeiende macht maakt alle spelers er omheen gek

Column Thomas Friedman

Dramatische gestes laten onverlet dat de invloed van de VS in het Midden-Oosten lang niet zo gering was.

President Trump bij de Klaagmuur in Jeruzalem, tijdens zijn bezoek in mei. Foto epa

Als er één factor is die veel recente gebeurtenissen in het Midden-Oosten verklaart, is dat Iran. Iedereen heeft Irans groeiende macht en invloed in de regio in het achterhoofd - inclusief Iran - en die obsessie maakt veel mensen gek. Bijvoorbeeld de regering-Trump, die eigenlijk net als de regering-Obama zoveel mogelijk weg wil uit het Midden-Oosten, maar dan wel onder achterlating van zo min mogelijk Iraanse invloed. Saoedi-Arabië onder kroonprins Mohammed bin Salman wil zijn economie hervormen om te overleven, maar hij wil ook de Iraanse invloed in de regio zo veel mogelijk temperen. En Iran wil zijn invloed uitbreiden door zich via lokale sjiitische milities binnen te dringen in Libanon, Jemen, Syrië en Irak.

Dit genereert veel angst in de Arabische wereld, de VS en Israël zonder dat genoeg mensen zich afvragen wat Iran eigenlijk 'wint' als pro-Iraanse milities een aantal slechte buurten controleert in Beiroet, Sanaa, Damascus en Bagdad. Iran heeft een getalenteerde bevolking en een rijke Perzische cultuur, maar de ayatollahs onderdrukken die talenten in eigen land en laten de furie van sjiitische huurlingen los op andere landen.

Het is eigenlijk pathetisch. De beste wraak op Teheran zou zijn als de Amerikanen en Saoedi's zich het schuim van de mond zouden vegen over deze 'dreiging' en zich zouden richten op hun eigen hervormingen. Om te beginnen zouden Amerikaanse, Europese en Arabische leiders de Saoedische kroonprins moeten aanmoedigen door te gaan in de richting die geen enkele Saoedische leider tot dusver op durfde: zich afwenden van de religieuze afslag die het koninkrijk nam in 1979 nadat de grote Moskee in Mekka was overgenomen door moslimextremisten.

Als de kroonprins zijn belofte kan nakomen om de Saoedische islam weer 'gematigd' te maken, zal dat de levens van moslimvrouwen, de kwaliteit van het onderwijs in moslimgemeenschappen én de relatie tussen moslims en andere religies in de wereld verbeteren. Het Westen heeft enorme bedragen uitgegeven aan het 'tegengaan van moslimextremisme'. We hebben nu misschien eindelijk een Saoedische leider die echt bereid is daarmee te beginnen en dat zou op den duur een enorme voordeel opleveren.

Wijze vrienden zouden de kroonprins 'moeilijke' adviezen moeten geven. Bijvoorbeeld dat Saoedi-Arabië nu niet de spierkracht heeft om de Iraniërs te stoppen. Die zijn al bijna veertig jaar bezig met het ontwikkelen van regionale invloed door middel van ondergrondse netwerken en sjiitische bondgenoten.

In die tijd schreven de Saoedi's cheques uit aan soennitische milities die zich nooit aan het script hielden. Of ze kochten grote wapensystemen waar je niets aan hebt in dit tijdperk van irreguliere oorlogvoering - en die alleen leiden tot het soort luchtbombardementen op Jemen die zoveel burgerdoden, ziekte en hongersnood hebben veroorzaakt om een patstelling te bereiken. Saoedi-Arabië moet die oorlog eindigen en weg uit Jemen.

De belangrijkste vraag over de Saoedische kroonprins is niet of zijn machtshonger te groot is - maar of hij te laat is met hervormingen. Ik denk van niet, maar we moeten hem wel helpen. Als hij Jeddah kan omtoveren in een nieuw Dubai doet hij meer voor de invloed van zijn land (en tegen die van Iran) dan hij met welke andere actie dan ook kan bereiken.

Maar het laatste dat Saoedi-Arabië of andere Arabische bondgenoten nodig hebben, is een aankondiging van president Trump van plannen om de Amerikaanse ambassade in Israël van Tel Aviv naar Jeruzalem te verhuizen. Ik kan geen stap bedenken die meer onnodig of destabiliserend is dan deze. Het is een cadeautje aan Iran en Hezbollah. Zij zullen het gebruiken om de Saoedi's, Jordaniërs, de Palestijnse Autoriteit en Egypte als helpers van een Amerikaanse 'zionistische agenda' af te schilderen.

Het is een pathetische manier voor Trump om de aandacht af te leiden van het feit dat hij niets is opgeschoten op het Israëlisch-Palestijnse front. En een pathetische manier om te verhullen dat Amerika eigenlijk helemaal niet meer aanwezig is in het Midden-Oosten. Onze mogelijkheid om de gebeurtenissen daar te beïnvloeden was nog nooit zo laag sinds de Tweede Wereldoorlog.

'Voor het eerst sinds 1945 is Amerika geen leider meer', schrijft Ivo Daalder in zijn aankomende boek The Empty Throne: How America Abdicated its Global Leadership Role. Hoewel we minder machtig zijn, 'kunnen we nog steeds invloed hebben, als we sterke coalities bouwen', schrijft hij. Maar helaas heeft Trump het geduld en de wil niet om compromissen met bondgenoten (laat staan rivalen als Rusland of Iran) te sluiten die nodig zijn voor de stabilisering van het Midden-Oosten.

Dus zal Trump tekeergaan tegen Iran en doen alsof hij Thor is die bliksemschichten op de aarde doet neerdalen, zoals met de erkenning van Jeruzalem als Israëls hoofdstad. Maar in het echt is hij een verdwaalde toerist, op zoek naar zijn bushalte.

Thomas Friedman is columnist van The New York Times.