'De NSA heeft wel wat beters te doen'

Dit was het jaar van Edward Snowden, de spion die de computers leegzoog van zijn eigen werkgever, de Amerikaanse inlichtingendienst NSA, en daarna het ene na het andere geheim onthulde. Deel 1 van een korte serie over de belangrijkste buitenlanddossiers van 2013.

MICHAEL PERSSON

1. Het begon met Snowden

Een van de beste spionnen uit de geschiedenis van de NSA is Edward Snowden, de man die dit voorjaar op Hawaï de computers van zijn eigen dienst leegzoog. Er zijn geen intercepties, taps, codekraken of computerhacks van de NSA bekend die zoveel nieuwe feiten hebben opgeleverd als de eenmansactie van deze topspion. Snowden heeft meer geheimen onthuld dan welke NSA-collega ooit.

Sinds juni krijgen wij de onthullingen over ons uitgestrooid. Nu zitten wij met een groot probleem - hetzelfde probleem als waarmee de NSA altijd worstelt. Wat moeten wij met al deze informatie?

2. Het ging verder met Greenwald

Het zijn niet alleen onthullingen, het zijn meteen ook allemaal schandalen. Voor de rol van doorgeefluik benaderde Snowden namelijk de Amerikaan Glenn Greenwald, die vanuit Rio de Janeiro voor onder meer The Guardian gepassioneerd over spionage en privacy schreef - onder meer over Wikileaks en Bradley Manning. Snowden koos hem, omdat hij voorzag dat Greenwald het nieuws agressief en zonder reserves zou brengen. Daarin werd hij niet teleurgesteld.

Greenwald beschrijft zichzelf als activist. Hij gelooft niet in objectieve journalistiek, zegt hij in interviews. De rol van de journalist is om misstanden aan de kaak te stellen, en die vooral niet te relativeren. Daag de machthebbers uit en geloof hun weerwoord niet: wat machthebbers zeggen kan niet waar zijn.

Dat activisme zit in alle stukken die Greenwald ondertekent. Greenwald zal niet degene zijn die zijn eigen onthullingen bagatelliseert.

3. De onthullingen zelf

De eerste onthulling was bedoeld voor de Amerikaanse markt. Op 6 juni schreef The Guardian dat dagelijks de telefoongegevens van miljoenen Amerikanen worden onderschept. Die onthulling is gebaseerd op een document van een geheime rechtbank, die telefoonmaatschappij Verizon beveelt om alle metadata (wie belt met wie, en wanneer) van alle klanten ter beschikking te stellen aan de opsporingsdiensten. Later zal blijken dat ook andere Amerikaanse telefoonmaatschappijen voortdurend zulke opdrachten krijgen.

De tweede onthulling is bedoeld voor de rest van de wereld. De NSA blijkt toegang te hebben tot de computers van Amerikaanse bedrijven als Google, Microsoft, Yahoo, Facebook en Apple. De dienst haalt daar - met onder meer het spionageprogramma PRISM - naar believen data uit, die afkomstig kunnen zijn van wie ook ter wereld. Een zoekopdracht, een skypegesprek, Facebookpagina's: alles is in principe voor de NSA toegankelijk.

In de maanden daarna volgen meer onthullingen. De namen van programma's buitelen over elkaar heen. Xkeyscore, Blarney, Marina, Fairview, Stormbrew, Pinwale. Ze halen echt alles op - van de kabel, uit de ether, telefoontjes, e-mails, internetzoekopdrachten. Merkel wordt afgeluisterd, computers worden gehackt, zelfs kenners schrikken van de omvang. 'Ik wist niet dat het zo gigantisch was', zegt in oktober europarlementariër Sophie in 't Veld, een veteraan in de strijd voor behoud van burgerrechten. 'Ik krijg een beeld van een systeem dat totaal op hol is geslagen. Er zit geen rem meer op.'

4. Mag dat?

Hoe grootschalig de programma's ook zijn, het was bekend dat de Amerikanen graag informatie verzamelen. In de jaren negentig werd al het bestaan van Echelon onthuld, een programma dat alle communicatie verzamelt die via satellieten wordt verzonden. Ophef alom, vooral in Brussel. Er kwam een lijvig rapport waarin de Amerikanen en hun Britse partners in crime, de GCHQ, de wacht werd aangezegd. Dat rapport verscheen op 5 september 2001. Een week later lag het in de prullenbak.

Sinds de aanslagen van 11 september 2001 liet president Bush een hele serie maatregelen en wetten los op Amerika en de wereld. Het Congres, Amerika zelf dus, stemde in met de Patriot Act, die de inlichtingendiensten verregaande bevoegdheden gaf. Er kwamen geheime rechtbanken die het speuren goedkeurden - ook daarvoor had het Congres toestemming gegeven. '9/11 was een diepe wond', zegt Constant Hijzen, die in Leiden op de inlichtingendiensten promoveert. 'Het was een emotioneel argument dat alle sluizen open zette voor ongebreidelde spionageactiviteit.'

Pas vorige week verschenen de eerste juridische barsten in die praktijken, toen een federale rechter in de VS oordeelde dat die door het parlement goedgekeurde praktijken hoogstwaarschijnlijk ongrondwettig zijn. Dat is een grote verdienste van de Snowden-files: dat ze een proces van aandacht in gang hebben gezet, die de bestaande we-willen-alles-weten-logica opnieuw tegen het licht houdt.

5. Nederland

Ook Nederland is een doelwit van de NSA, onthulde NRC Handelsblad eind november in samenwerking met Greenwald. Dat was al bekend. Verschillende boeken beschrijven hoe de Amerikanen al in 1945 het Nederlandse diplomatenverkeer kraakten. Nederland wist dat en had begin jaren vijftig zelfs een mol bij de NSA.

Een andere onthulling deed meer stof opwaaien: dat de Nederlandse dienst AIVD inbreekt op internetfora waar aspirant-jihadisten met elkaar discussiëren. Juristen keuren dat af: hier zou ongericht communicatie worden onderschept via de kabel - een activiteit die, op die manier geformuleerd, illegaal is. De AIVD noemt het 'inbreken in een geautomatiseerd werk', en zo geformuleerd mag het van de wet wel. De toezichthouder op de inlichtingendiensten, de CTIVD, zal het pleit in januari beslechten.

Nederland is niet alleen doelwit van de NSA, maar ook een belangrijke partner. Nederland behoort tot de 'Nine Eyes', een tweede cirkel rond de harde kern van intimi die met de Amerikanen samenwerken. Dat is aanvankelijk door minister Plasterk van Binnenlandse Zaken weggewuifd als een term die de Amerikanen voor deze groep vrienden hebben bedacht. Maar vorige week werd duidelijk dat we een officiële 'third party'-partner zijn, en dat er met de VS contracten en afspraken zijn over de uitwisseling van informatie. De samenwerking is dus niet iets wat Nederland alleen maar overkomt.

Een van de grote vragen die nog onbeantwoord zijn is in hoeverre de NSA grootscheepse informatie van Nederlanders onderschept. Dat onderscheppen was in oktober aanleiding voor verontwaardiging in landen als Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië en Noorwegen. In Nederland zou het gaan om 1,8 miljoen telefoongesprekken, in een periode van vier weken rond de vorige jaarwisseling - de enige periode waarover gegevens bekend zijn. De suggestie van Greenwald is steeds geweest dat die data in de betrokken landen zijn verzameld.

Maar het gaat hoogstwaarschijnlijk (ook) om gegevens die door de betrokken landen zijn verzameld, door Nederland bijvoorbeeld in Afghanistan en Mali. Dat zou zijn gebeurd door de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), met antennes in Burum en Eibergen, een praktijk die legaal is. Vorige week zei MIVD-baas Rob Bindt dat die gegevens natuurlijk met de Amerikanen worden gedeeld, nadat de Nederlandse telefoonnummers eruit zijn gefilterd.

Overigens is het nog steeds heel goed mogelijk dat de NSA en/of de Britse GCHQ via de door hen afgetapte onderzeese kabels ook Nederlandse gespreksgegevens opvangen.

6. Hoe erg is het nou eigenlijk?

Metadata kunnen veel meer verraden over iemands persoonlijkheid dan de diensten lang hebben doen voorkomen. Het spoor dat je mobiel bellend achterlaat (met wie je belt, waar je belt) vertelt al veel, en de adressen van bezochte websites voegen daar nog veel meer aan toe. In theorie kan de NSA zo een prachtig profiel samenstellen van iedereen die wel eens belt of mailt of Googelt.

Alleen: doen ze dat ook? 'Ze zitten echt niet de hele dag achter onze data aan', zegt Peter Koop van het blog Top Level Telecommunications, een internationaal gevolgde website waarin de onthullingen van Snowden worden geanalyseerd en geduid. 'De meeste mensen zijn gewoon niet interessant genoeg. De diensten hebben echt wel wat beters te doen.'

Het kan best zijn dat je data blijven hangen in een van de sleepnetten van de NSA, maar vervolgens maken ze daar geen gebruik van, zegt Koop. 'Ze zijn op zoek naar verdachten. De suggestie dat iedereen gevolgd wordt is zwaar overdreven.'

Greenwald maakt zijn conclusies vaak groter dan de gelekte documenten rechtvaardigen, vindt Koop. Toen hij een fout ontdekte in een redenering van Greenwald en hem om een reactie vroeg, reageerde die door Koop te excommuniceren op Twitter - Koop mocht Greenwald niet meer volgen.

'Hij is niet echt bereid te discussiëren', zegt Koop. 'Het zou mooi zijn als Greenwald wat constructiever was, dan konden we samen wat sneller bij de waarheid komen.'

De wording van een wereldwijde spionagerel

5 juni

The Guardian publiceert de eerste onthullingen over de NSA

9 juni

Voormalig NSA-onderaannemer Edward Snowden maakt zichzelf vanuit Hongkong bekend als bron van de gelekte NSA-documenten

21 juni

Britse inlichtingendienst GCHQ blijkt transatlantische kabels af te tappen 23 juni

Snowden gaat naar Moskou

31 juli

Onthulling Xkeyscore, programma om webverkeer te volgen

20 augustus

The Guardian moest harddrives vernietigen op last van de Britse regering

23 oktober

Angela Merkel klaagt bij Barack Obama over het afluisteren van haar telefoon

25 oktober

Europese top over spionagerel

2 december

Commissie-Dessens adviseert Nederlandse regering: verruim bevoegdheden AIVD en MIVD en scherp toezicht aan

16 december

Federale rechter in de VS verklaart grootschalige onderschepping van telefoonverkeer 'waarschijnlijk ongrondwettig'

18 december

Advies aan president Obama: leg de NSA enigszins aan banden

Ongekend politiek rumoer

Het politieke rumoer was ongekend. Nadat in oktober bekend was geworden dat de NSA tientallen miljoenen telefoon- en internetgegevens had onderschept in Duitsland en Frankrijk, eisten bondskanselier Merkel en president Hollande in eerste instantie een 'no-spy agreement' met de Amerikanen. Dat werd later afgezwakt, maar voor het einde van het jaar zou er in elk geval een Europees-Amerikaanse overeenkomst zijn over de grenzen om in elkaars achtertuin te kijken. Op zo'n overeenkomst is nog geen enkel zicht. De Amerikanen blijven zich het recht toeeigenen iedereen te bespioneren - alleen voor Merkel maken ze een uitzondering, nadat zij de NSA met de Stasi had vergeleken. Wel signaleren diplomaten groeiende weerstand van met name de Duitsers om met de Amerikanen samen te werken, bijvoorbeeld op het gebied van contraterrorisme.

Het enige land dat tot dusver concrete actie wil ondernemen in reactie op de NSA-praktijken is Brazilië, waar president Dilma Rousseff woest reageerde op het bericht dat zij werd afgeluisterd. Daar is een wet in de maak die het verbiedt dat bedrijven als Google en Microsoft Braziliaanse data buiten de landsgrenzen opslaan.

In de Verenigde Staten deed een presidentiële adviescommissie vorige week 46 aanbevelingen om de NSA in te tomen. De meeste hebben betrekking op binnenlandse spionage. Het afluisteren van buitenlandse leiders mag van de commissie nog steeds, maar alleen met toestemming van de president. Daarbij moet het risico van economische en diplomatieke schade expliciet worden meegewogen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden