De Noordpool als een nieuw terrein voor spanning tussen Oost en West

De aloude tegenstelling tussen Oost en West zou weleens kunnen herleven op de Noordpool. Aangrenzende landen bekijken met argusogen hoe het ambitieuze Rusland oude militaire bases heropent.

IJsschotsen in Baffin Bay, tussen Canada en Groenland. Beeld The Canadian Press/Press Association Images
IJsschotsen in Baffin Bay, tussen Canada en Groenland.Beeld The Canadian Press/Press Association Images

Het Noordpoolgebied kan een nieuw terrein van spanning tussen Oost en West worden, waarschuwt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in een rapport over de Arctische regio. De Russische inval in de Krim en het Russische optreden in het oosten van Oekraïne hebben volgens het rapport een schaduw geworpen over de samenwerking in het gebied met zijn enorme bodemschatten.

Tot nog toe werken de landen in het Noordpoolgebied nog tamelijk harmonieus samen in de Arctische Raad, maar volgens Marcel Urlings, voormalig bevelhebber van de landmacht en een van de opstellers van het AIV-rapport, staat het overlegorgaan wel 'onder druk als gevolg van het optreden van Rusland'.

Net als andere landen in het gebied is Rusland al druk bezig met de exploratie van de olie- en gasvoorraden in het poolgebied, die met het smelten van het ijs steeds meer binnen handbereik komen. Vorige maand meldde de Russische oliemaatschappij Rosneft trots dat zij samen met het Amerikaanse Exxon een enorm olieveld heeft aangeboord onder de Kara-zee.

Maar voorlopig zal er van verdere exploratie weinig komen als gevolg van de sancties die de Europese Unie en de Verenigde Staten aan Rusland hebben opgelegd wegens het Russische optreden in Oekraïne. Exxon mag niet verder met het project.

'De sancties zijn juist op de olieboringen in het Arctisch gebied gericht en raken de Russische olieindustrie heel duidelijk', zegt Urlings. 'Eind september heeft de Noorse minister van Buitenlandse Zaken bekendgemaakt dat Noorwegen zich aansluit bij de sancties van de EU. Een groot samenwerkingsproject van het Noorse Statoil met Rosneft zal hierdoor worden opgeschort.'

Noordelijke Vloot

De afgelopen tijd heeft Rusland ook zijn militaire presentie in het gebied versterkt. Eerder dit jaar is Rusland begonnen militaire bases te heropenen op het eiland Wrangel en bij Kaap Schmidt in de Tsjoektsjenzee. Ook wordt er gewerkt aan een basis op het eiland Kotelny in de Noordelijke IJszee. Verder is Rusland bezig zijn Noordelijke Vloot te versterken.

'Rusland heeft ruim de helft van het Arctisch kustgebied. Bovendien is het gebied voor Rusland van cruciaal belang', zegt Urlings. 'Als het om olie en gas gaat, herbergt het gebied Ruslands strategische reserves voor de 21ste eeuw, want de bestaande velden zijn niet eeuwig te gebruiken. Dus het is duidelijk dat Rusland zijn strategische belangen bewaakt'. Daarbij komt volgens hem dat Rusland het gevoel heeft dat door het wegsmelten van het poolijs een natuurlijke barrière wegvalt.

De Russische militaire plannen worden door de andere leden van de Arctische Raad met enige achterdocht bekeken. De Canadese minister van Buitenlandse Zaken John Baird waarschuwde dat zijn land niet zal aarzelen zijn soevereniteit over het Canadese deel van de Noordpool te verdedigen.

De Canadese minister van Buitenlandse Zaken, John Baird. Beeld reuters
De Canadese minister van Buitenlandse Zaken, John Baird.Beeld reuters

Alarmbellen

Toch is er volgens Urlings nog geen reden tot grote bezorgdheid. Ook Canada, Noorwegen en Denemarken versterken volgens hem hun militaire presentie in het gebied.' De meeste waarnemers zijn het erover eens dat er nog geen sprake is van verontrustende militarisering. We zijn niet op het punt dat bij de NAVO alle alarmbellen moeten gaan rinkelen. Bovendien is het zeer de vraag of alle Russische plannen wel zullen worden gerealiseerd.'

Urlings wijst ook op de sterke afhankelijkheid van Moskou van westerse technologie voor het boren op zee in het barre poolklimaat. 'Als Rusland die technologie niet kan krijgen, dan heeft dat repercussies voor de langere termijn.

Urlings: 'Je ziet nu al dat Rusland ook naar China kijkt, niet alleen voor het leveren van gas, maar ook voor het verkrijgen van technologie. Maar dat is niet zo eenvoudig: voor dit soort ingewikkelde technologieën kun je niet zomaar gaan winkelen in de wereld. Dus dat is een matigende factor als het gaat om de vraag of Rusland ook in het Arctisch gebied militant gedrag aan de dag zal leggen. Er is een duidelijke economische afhankelijkheid. Dat is geen garantie dat het nooit tot een conflict zal komen, maar Rusland zal er wel ernstig rekening mee houden .'

De NAVO moet volgens Urlings 'uiteraard wel waakzaam blijven'. 'Het blijft uiteindelijk een strategisch uiterst belangrijk gebied, maar tegelijk kan de NAVO vertrouwenwekkende maatregelen nemen, zoals het uitwisselen van waarnemers bij wederzijdse oefeningen, zodat de zaak niet uit de hand gaat lopen.'

Een onzekere factor is volgens het AIV-rapport ook hoe China zich zal opstellen. 'China kan geen aanspraken maken op het Arctisch gebied, maar China heeft ooit wel gezegd: wij vertegenwoordigen een vijfde van de wereldbevolking, dus het gaat niet aan dat wij over dit soort reserves helemaal niet mogen meepraten. Maar voorlopig houdt Peking zich keurig aan de afspraken. Daarom zij ze ook waarnemer geworden in de Arctische Raad.'

Binnenwateren

Een mogelijk punt van wrijving kan de noordelijke zeeroute langs Siberië worden, die nu vrijkomt door het smelten van het ijs. Rusland beschouwt die wateren als binnenwateren. Dat betekent volgens Urlings dat het de volledige zeggenschap over de wateren wil claimen om daarmee van schepen te eisen dat ze zich vooraf aanmelden, doorvaartgeld betalen en van Russische ijsbrekers gebruikmaken. 'Voor China kan die route van groot belang worden voor het transport naar Europa, dus dat zou spanningen met Rusland kunnen opleveren.'

Ook is het volgens Urlings niet helemaal uitgesloten dat de vijf landen die aan de Noordpool grenzen, ruzie zullen krijgen over de afbakening van hun continentaal plat. 'Daarover beslist de internationale commissie CLCS, maar als bijvoorbeeld Rusland, Canada of Denemarken zich niet bij die uitspraak neerleggen, dan kun je daarover natuurlijk een conflict krijgen.'

Maar voorlopig is er volgens de AIV geen reden om aan te nemen dat de Noordpool een 'doos van Pandora' zal worden. 'Het beheer van het gebied verloopt tot nog toe vrij rustig. Dat is toch de kracht van die Arctische Raad. Het mag dan geen officiële organisatie zijn, er wordt toch goed in samengewerkt.'

Voor Nederlandse bedrijven en voor de haven van Rotterdam -- nu al een belangrijke opslagplaats en overslaghaven voor Russische olie - kunnen de ontginning van het Arctische gebied en de nieuwe zeeroute boven Rusland langs, economisch interessant worden. 'Maar Nederland is natuurlijk wel kwetsbaar voor de stijging van de zeespiegel als gevolg van klimaatverandering. Daarom is een duurzaam beheer van het ecologisch zeer kwetsbare Arctische gebied van levensbelang voor Nederland', zegt Urlings. Makkelijk zal dat niet worden, omdat het grootste deel van de voorraden zich op het grondgebied of in de exclusieve economische zone van de Arctische kustlanden bevindt. 'Overleg in de Arctische Raad om te komen tot bindende afspraken over voorzorgsmaatregelen, is daarom van het grootste belang.'

'Klimaatverandering, geopolitieke ontwikkelingen en economische kansen maken het Noordpoolgebied ook voor Nederland steeds relevanter. Een volwaardige Arctische strategie voor de behartiging van Nederlandse belangen in het Noordpoolgebied is dan ook hard nodig. Maar ook de EU moet een grotere rol gaan spelen in het Noordpoolgebied', aldus Urlings.

Olievoorraden

Het Noordpoolgebied herbergt mogelijk 13 procent van de nog niet ontdekte olievoorraden in de wereld en liefst 30 procent van de onontdekte gasvoorraad. Geen wonder dat ook landen die ver van de Noordpool liggen, zoals China, veel belangstelling hebben voor het gebied. Voor China is de scheepvaartroute boven Siberië interessant, maar ook de grondstoffen lonken. Na lang aandringen heeft het land in 2013 de status van waarnemer bij de Arctische Raad gekregen. De Arctische ambities van China worden door de andere landen die bij het overlegorgaan zijn aangesloten met de nodige achterdocht bekeken. In Reykjavik, de hoofdstad van IJsland, heeft het land alvast een reusachtige diplomatieke vertegenwoordiging (plaats voor vijfhonderd personeelsleden) laten verrijzen. China heeft ook zijn oog laten vallen op de voorraden zeldzame aardmetalen op Groenland. Volgens kranten in Noorwegen zou een Chinese tycoon ook belangstelling hebben voor een stuk land op Spitsbergen.

Paradepaardje van Poetin

Pobeda (Overwinning) heet het olieveld dat de Russische oliemaatschappij Rosneft samen met het Amerikaanse Exxon Mobil in het Arctische gebied heeft ontdekt. Volgens Rosneft-baas Igor Setsjin, die de olievondst vorige maand trots bekendmaakte, is het veld in de Kara-zee ten noorden van Siberië goed voor miljarden vaten olie. Mogelijk bevat de bodem onder de Kara-zee zelfs meer olie dan het hele Amerikaanse deel van de Golf van Mexico. Het project is een paradepaardje van president Poetin, die van Rusland de grootste olieproducent ter wereld wil maken, ook als de bestaande bronnen zijn opgedroogd. Het zal volgens Setsjin vijf tot zeven jaar duren voor de eerste olie uit het veld zal stromen. Mogelijk zal het nog langer duren als gevolg van de sancties die de VS tegen de Russische oliesector hebben afgekondigd. Volgens westerse deskundigen beschikken Russische ondernemingen niet over de technologie om in het Poolgebied onder water naar olie te boren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden