Commentaar

De nooit helemaal verdwenen God

Terwijl de gevestigde kerken proberen 'nieuwe spirituelen' te bedienen, bloeien de behoudende migrantenkerken. Slecht nieuws voor de liberale samenleving.

De Saint-Aubain kathedraal in Namur, België.Beeld belga

Het geloof heeft in 2014 zoveel uiteenlopende verschijningsvormen gehad, dat het tot een hol containerbegrip lijkt te zijn verworden. Enerzijds waren er de koppensnellers van IS die pretendeerden met gruweldaden hun God te eren - waarmee ze overigens moslims met een andere geloofsopvatting tot tegenspraak in uiteenlopende gradaties van felheid prikkelden. Aan de andere kant was er de Argentijnse paus die de Verenigde Staten en Cuba nader tot elkaar bracht. Dezelfde paus verhief zelfkritiek tot hoogste deugd door bij de Romeinse Curie maar liefst vijftien ziekten te diagnosticeren, van 'spirituele Alzheimer' tot 'existentiële schizofrenie.

Het geloof is beduidend relevanter dan verlichte westerlingen lang hebben gemeend - of gehoopt. Zelfs in dit vergaand ontkerkelijkte deel van de wereld geeft het blijk van een onvermoede veerkracht. Tijdens de kerstdiensten zaten de ruim 7.000 gebedshuizen in Nederland vol. De drie DJ's die hongerden in het Glazen Huis handelden - met enige goede wil - in de oer-christelijke geest van onthouding en offerzin - 'als moderne jezussen', in de kenschets van de Amsterdamse hoogleraar filantropische studies Theo Schuyt. The Passion, de jaarlijkse re-enactment van het lijdensverhaal van Jezus, is een hedendaagse variant van het oude Passiespel. Bij de nationale herdenking van de slachtoffers van rampvlucht MH17 waren vertegenwoordigers van meerdere denominaties betrokken. Het openbaar rouwvertoon voorzag in een kennelijke behoefte.

Er kan worden getwist over de vraag of deze getuigenissen vooral betrekking hebben op de uiterlijkheden van het geloof of ook op de inhoud. Ze suggereren in elk geval een zekere religiositeit en een gehechtheid aan oude rituelen. Zoals blijkt uit de recente SCP-studie Verenigd in Verandering vindt de overgrote meerderheid van de Nederlanders, inclusief de trouwe kerkleden, 'dat je best een gelovig mens kunt zijn zonder ooit een kerk te bezoeken'. De kerken proberen te voorzien in de behoeften van de 'nieuwe spirituelen' - mensen met een zekere ontvankelijkheid voor het geloof die zich niet aan een instituut willen binden - zonder de trouwe kerkgangers van zich te vervreemden. Zo experimenteert de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) - waarbij nog altijd ruim 1,7 miljoen mensen staan ingeschreven - op zogenoemde 'pioniersplekken' met 'laagdrempelige' alternatieven voor de traditionele kerkdienst, zoals brunchbijeenkomsten of spirituele wandelingen.

De relevantie van deze initiatieven is twijfelachtig. Buiten de grote gevestigde kerken - de PKN en de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland (ruim vier miljoen leden) - zijn lokale migrantenkerken tot ontwikkeling gekomen. Die tellen samen naar schatting zo'n 1,2 miljoen leden, overwegend evangelicalen met behoudende opvattingen over abortus, homohuwelijk en andere verworvenheden van onze samenleving.

De krimp van de gevestigde kerken zal nog even aanhouden, verwacht het SCP. Maar de mensen die hun kerk trouw blijven, zullen per saldo steeds behoudender zijn. Als de migrantenkerken aansluiting zouden vinden bij de PKN - waar het nu overigens nog niet naar uitziet - kan de kerk wellicht ooit weer gaan groeien. In dat geval zou Nederland niet langer uitzondering zijn op de regel in vrijwel alle andere delen van de wereld: dat het christendom booming is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden