De nieuwe racisten van Zuid-Afrika

Er broeit iets in Zuid-Afrika. Het lijkt een nieuw soort racisme, dat wordt gebezigd door vertegenwoordigers van de zwarte elite die vijf jaar geleden de macht overnam....

door Hans Moleman

JACQUES Modipane is een driftkikker, dat vooropgesteld. En de gedeputeerde voor Financiën van de provincie Mpumalanga heeft het ook moeilijk, want hij is verwikkeld in een curieuze affaire met geheime leningen: waarom staat zijn handtekening op een papier waarmee de wildparken van het door corruptie geteisterde Mpumalanga bijna onderpand werden voor een duistere lening van ruim 150 miljoen gulden?

Mijn handtekening is vervalst, riep de ANC-gedeputeerde aanvankelijk. Ik wist niet wat ik tekende, verklaarde hij onlangs, toen de Nationale Anti-corruptie Eenheid van rechter Willem Heath hem nader aan de tand voelde. De rechter vertrouwde het niet, en daarom heeft hij de zaak in handen van justitie gegeven.

Toen brak er iets bij Modipane.

'Heath's eenheid is racistisch. Het zijn allemaal blanken. Ik werk nooit meer mee met deze onderzoekscommissie', brieste de provinciebestuurder.

Je zou het als een geïsoleerde oprisping kunnen beschouwen. Omstreden politicus schiet wat ongelukkig uit zijn slof, verder niets aan de hand. Maar het gedrag van Jacques Modipane is meer dan een incident. Er broeit iets in het nieuwe Zuid-Afrika, en het heeft geen aangename geur. Het lijkt verdacht veel op een nieuw soort racisme, dat wordt gebezigd door sommige vertegenwoordigers van de zwarte elite die vijf jaar geleden de macht overnam van het oude apartheidsbewind.

Het meest opvallend zijn de mikpunten van hun sentimenten. Je zou misschien verwachten dat ze zich vooral richten tegen de traditionele vijand, de blanke Afrikaner conservatieven van het ancien régime. Maar de jongste slachtoffers zijn vooral blanken die in de 'struggle' aan de kant van het ANC stonden. Weldenkende burgers met een vooruitstrevende inslag, die nu de ANC-regeerders met een kritische blik volgen.

Neoliberalen, zo hebben sommige zwarte opinieleiders de nieuwe vijand al gedoopt. Het is echter een veel te grof etiket, dat ongetwijfeld is ingegeven door het feit dat de van oorsprong Engels-liberale Democratische Partij van Tony Leon sinds de verkiezingen van juni de grootste oppositiepartij van Zuid-Afrika is. En Leon heeft zich niet geliefd gemaakt bij het ANC met zijn harde kritiek op de prestaties van de nieuwe regering. Maar de voornaamste mikpunten zijn toch zeker geen lieden die zich thuisvoelen bij Leon en diens steeds sterker populistisch op het blanke ongenoegen inspelende partij.

Het groeiende ongemak tussen de zwarte macht en blanke criticasters is het gevolg van de moeilijke fase waarin de Zuid-Afrikaanse samenleving verkeert. Het is een tijdperk dat wordt gekenmerkt door sterke zwarte ambities om de schade van de apartheid te herstellen. Die ambities hebben in de eerste vijf jaar van regeren bij het ANC gaandeweg meer frustraties hebben opgewekt. De 'delivery' van betere huizen, onderwijs, gezondheidszorg en banen voor het achtergestelde volk, verloopt traag. Ze gaat gebukt onder bestuurlijke incompetentie, corruptie en geldgebrek. Voor de meeste zwarte burgers is het leven nog weinig verbeterd. Voor veel gewone blanken is het een situatie die hen sterkt in oude en vertrouwde vooroordelen: 'zie je wel, die zwarten kunnen er niks van'.

In ANC-kring is de verleiding ook groot eenvoudige zondebokken aan te wijzen. De afgelopen jaren was het uiteraard steevast de apartheidserfenis die de vooruitgang blokkeerde. Van recenter datum is de voorzichtige erkenning dat het ook wel aan eigen tekortkomingen ligt. Maar dat aarzelende inzicht lijkt nu regelmatig weer overschaduwd te worden door de ontdekking van die nieuwe zondebok: de 'liberale kliek'.

Het ANC zou juist van dit kleine maar eloquente volksdeel graag wat meer 'constructief patriottisme' zien, wat minder nadruk op de zwakheden van de nieuwe bestuurders.

Hoe raciale sentimenten de discussie dan kunnen vertroebelen, bleek onlangs bijvoorbeeld toen directeur Helena Dolny van de Landbank het middelpunt van een rel werd. Dolny is beschuldigd van nepotisme, racisme en zelfverrijking, omdat ze een aantal zwarte leidinggevenden wegens onbekwaamheid heeft ontslagen en haar eigen salaris graag verdubbeld ziet.

Het zijn extra pijnlijke aantijgingen omdat ze de weduwe is van Joe Slovo, de in 1995 overleden voorzitter van de Zuid-Afrikaanse communistische partij, de vaste bondgenoot van het ANC. De aandacht ging daarom al snel naar Bonile Jack, de man die president Thabo Mbeki een rapport had gestuurd over de vermeende wantoestanden bij de bank. Volgens Jack had een 'witte liberale kliek' de macht gegrepen bij de bank, een staatsinstelling die leningen aan boeren verstrekt.

In het kritische weekblad Mail & Guardian werd daarop maar eens het doopceel van aanklager Jack gelicht. Hij is een zeer dubieuze bron, concludeerde het blad: onder de apartheid hoge ambtenaar van het corrupte thuisland Ciskei en onlangs nog geloosd als voorzitter van de Landbank. Als zo iemand een progressieve blanke als Dolny van racisme beschuldigt, dan lijkt het er wel verdacht veel op dat er weer eens een foute zwarte bestuurder de rassenkaart uitspeelt. Het blad tikte meteen de grote Johannesburgse krant The Star op de vingers, omdat deze Jack zonder enig voorbehoud de voorpagina had gegeven.

Dat heeft de Mail & Guardian geweten. Het weekblad was al eerder aangevallen door de beroepsorganisaties van zwarte accountants en zwarte advocaten, die achter regelmatige onthullingen van (vooral zwarte) corruptie een racistische inslag op de redactieburelen ziet schuilen. De nieuwe zwarte adjunct-chef van The Star, Mathatha Tsedu, ging daar nog eens overheen: zo, betoogde hij, dus blanke journalisten mogen wel zwarte politici bekladden, maar als wij zwarte journalisten een blanke dame aanpakken, dan deugt het opeens niet meer.

Het werd een frontale botsing. Philip van Niekerk, hoofdredacteur van de M & G, kon nuanceren wat hij wilde - dat zijn blad een traditie heeft verdachte lieden ongeacht hun huidskleur te fileren, dat het een kwestie van goede journalistiek is de achtergrond van iemand als Jack te schetsen - het mocht niet baten. Voor Tsedu was het een uitgemaakte zaak. Hij had die linkse rakker Van Niekerk toch maar mooi eventjes ontmaskerd als een onderhuidse liberale racist. Ha!

Van Niekerk is niet de enige kritische mediavertegenwoordiger die het moeilijk heeft met het nieuwe establishment. Max du Preez, een vooraanstaande onderzoeksjournalist , kreeg onlangs van een collega, voorzitter Lizeka Mda van het Zwarte Journalisten Forum, te horen dat hij zich met zijn eigen 'baas'-zaken moest bemoeien, toen hij zich afvroeg of ook blanke burgers zich Afrikanen mogen noemen.

De 'Wie is een Afrikaan-kwestie' is eveneens zo'n typisch Zuid-Afrikaans discours waarbij soms sterke raciale geuren opstijgen. Du Preez, de linkse zoon van een Afrikaner 'boere-dominee', verzet zich fel tegen de opvatting van sommige zwarte intellectuelen dat blanken nooit Afrikanen zullen worden. Blanken, hoezeer ze ook willen deugen, maken geen kans, zo wil deze stroming. Ze blijven vreemden, nazaten van de Europeanen die ons land hebben gestolen.

Het was onderwijshoogleraar Thobeka Mda die Du Preez buitenzette, en dat maakt het protest des te begrijpelijker. Want Mda is een van de drijvende krachten achter een vorig jaar gestichte werkgroep van vooraanstaande zwarte intellectuelen die het concept van de Afrikaanse renaissance gestalte willen geven. Wie mensen als prof. Mda hoort, mag zich gevoeglijk afvragen hoe lang het beleid van raciale verzoening dat Nelson Mandela en zijn opvolger Thabo Mbeki - de man van de Afrikaanse renaissance - prediken, nog overeind zal blijven.

De identiteitskwestie ligt uiterst gevoelig bij vooruitstrevende Afrikaners als Du Preez. Afwijzing voedt een diepe angst van veel blanke Zuid-Afrikanen dat er voor hen uiteindelijk geen plaats meer zal zijn in de nieuwe natie. En kritiek op het nieuwe bestel, daar moet een blanke zich helemaal niet aan wagen, want dat is natuurlijk racistisch gedrag.

Journalist Du Preez heeft wat dat betreft zelf al een aparte ervaring achter de rug. Zijn contract bij de staatsomroep SABC werd eerder dit jaar niet verlengd omdat hij zich 'arrogant' tegen zijn nieuwe zwarte superieuren zou hebben gedragen. Wantrouwende geesten zien het als een teken aan de wand: diezelfde SABC begint immers 'his master's voice'-trekjes te krijgen in relatie tot de oppermachtige regeringspartij ANC. Zie je wel, zeggen ze dan, we glijden langzaam af naar het niveau van de rest van Afrika.

Of het blanke paranoia is of niet, feit is dat de smaakmakende zwarte gemeente weinig opheeft met lastige luizen in de pels. En zeker als de luizen blank zijn, komen er geregeld sentimenten bovenborrelen die wel begrijpelijk mogen zijn, gezien de traumatische ervaringen van zwarte Zuid-Afrikanen met het blanke ras, maar weinig behulpzaam bij de vorming van de gedroomde regenboognatie.

Dat is toch al een wankel experiment, gelet op het alledaagse racisme dat nog steeds gestaag voortwoekert in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Maar als de intelligentsia die het goede voorbeeld zou moeten geven elkaar dan ook nog naar de keel gaan vliegen, wordt het natuurlijk nooit wat.

Hoe diep het zwarte wantrouwen kan zitten, blijkt ook uit het geval van dr. Malegapuru Makgoba, die net als prof. Mda een leidende rol speelt in de Afrikaanse renaissance-beweging. Makgoba, van huis uit een talentrijke moleculair-immunoloog, vocht enkele jaren geleden een keihard gevecht uit met het bestuur van de 'liberale' blanke Wits-universiteit in Johannesburg, nadat een groepje wetenschappers van Wits zijn wetenschappelijke prestaties op onfrisse wijze in twijfel had getrokken.

Makgoba schreef er een boek over, dat een boeiend inzicht geeft in de gemoedstoestand van een zwart intellectueel in Zuid-Afrika. 'Wat er met mij gebeurde, was niet uniek voor een zwarte Zuid-Afrikaan. Veel van mijn broeders en zusters hebben geleden onder de zogenoemde liberale aanval. Hun identiteit, hun zelfwaarde, hun credentials en vertrouwen zijn in twijfel getrokken, beschadigd en vernietigd door deze kwaadaardige mensen. De zogeheten witte liberaal zet alles op alles, laat geen middel onbeproefd om een zwarte onderuit te halen.'

Kan een zo diepe kloof nog gedicht worden?

'Alle blanken, ongeacht hun verleden, hebben het sterke gevoel dat de zwarten het nieuwe Zuid-Afrika eigenlijk liever zonder ons gestalte willen geven', zei Antjie Krog eerder dit jaar in een gesprek met de Volkskrant. Krog, dichteres en politiek redacteur bij de Zuid-Afrikaanse staatsradio, behoorde tijdens de apartheid ook tot het kleine groepje Afrikaners dat de kant van het ANC koos.

Ze hoopt dat verzoening mogelijk is, maar haar ervaringen in het dagelijks leven maken haar aan het twijfelen. 'Ik zeg steeds maar: zeg me wat jullie van mij willen, wat het ANC wil. Zeg desnoods: ik wil je belastinggeld, maar alsjeblieft, bespaar me je ziel. Ik wil niet weten wat je denkt, ik wil je kinderen niet, noch de talenten die je bezit. Ik wil je alleen als zondebok, als ik kwaad ben. Ik wil dat je er bent om de schuld te dragen voor alles wat er fout is gegaan. Dan weet ik het. Het is goed. Dan kan ik me opsluiten in een geprivilegieerde subcultuur.'

Misschien is de kans op een normale, non-raciale samenleving voorbij, aldus Krog. 'Maar ik wil het horen van de ander: ik wil je niet omdat je blank bent.'

Politiek onderzoeker Steven Friedman bekijkt de kwestie zakelijk. De nieuwe machthebbers moeten er volgens hem nog aan wennen dat ze in het democratische nieuwe Zuid-Afrika op de vingers worden gekeken door onafhankelijke geesten en instanties als die van rechter Heath. Veel ANC'ers zijn niet gewend aan een omgeving waarin ze openlijk worden blootgesteld aan harde kritiek. De cultuur van de voormalige zwarte bevrijdingsbeweging, die haar kader opgeleid zag in de dictaturen van het voormalige Oostblok, is daar immers niet aan gewend. Als ze er maar mee leren omgaan, komt het wel goed, hoopt Friedman.

Het wordt een niet geringe opgave, bleek deze week nog eens. Rechter Willem Heath was weer op de televisie. Hij zat tegenover Kgalema Motlanthe, de secretaris-generaal van het ANC, die Heath opnieuw verweet de zaken rond Jacques Modipane te verdraaien. 'Ik doe slechts mijn werk', herhaalde het hoofd van de anticorruptie-eenheid. Motlanthe hield vol: Heath moest wel een boze politieke agenda hebben.

Je zag de brave rechter tandenknarsen. Maar de nieuwe minister van Justitie, Penuell Maduna, is wel voor hem in de bres gesprongen. De hoop op een non-raciale Afrikaanse renaissance is nog niet verloren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden