DE NIEUWE LENNY BRUCE

Sarah Silverman is de nieuwe ster onder de Amerikaanse komieken. In haar film Jesus Is Magic kent ze geen enkel taboe....

Sarah Silverman kijkt verdrietig en geschokt bij de herinnering aan hetonzegbare leed. Zoals men kijkt wanneer de Holocaust ter sprake komt. Haargrootmoeder zat in een concentratiekamp, vertelt Silverman. Even lijkt zete gaan huilen. Dan kijkt ze op. 'Godzijdank was het een van de beterekampen.' Oma had trouwens ook een leuke tatoeage op haar onderarm.Bedazzled, stond er: verbijsterd. Nu glimlacht Silverman. 'Best leuk.'

Is dit grappig? Op een ongemakkelijke manier wel, vinden steeds meerAmerikanen. De joodse komiek Silverman scoort er in volle zalen steevasteen collectieve lach mee.

Haar naam en beeltenis duiken op in alle media. Websites bewonderen enanalyseren 'het fenomeen Silverman'. Ze is 'absoluut hot', vond hetjongensblad Maxim. Zeker nu Jesus is Magic net in première is gegaan. Defilm is een registratie van Silvermans standup comedy, met apart opgenomenliedjes en sketches. Het publiek in de bioscoop mengt plaatsvervangendeschaamte met tranen van het lachen. In een New Yorkse zaal liep deze weekslechts één vrouw woedend weg.

Niet elke recensent was enthousiast over de film, maar er is welconsensus over Silvermans plek in de comedy-wereld. 'Sarah Silverman is debuitensporigste, grappigste vrouw die er rondloopt', aldus Peter Travers,de filmrecensent van het muziekblad Rolling Stone. Zijn collega van hetweb-magazine Slate vond de film 'een geiser van stimulerendesmakeloosheid.' Silverman bezit een 'explosieve, zieke originaliteit'.

Haar kracht is dat ze als mooie en leuke vrouw van 34 - op het eerstegezicht de ideale schoondochter - keiharde grappen debiteert, op een toondie eerder bij de nieuwe voorjaarsmode past. En haar geheim is dat ze geenenkel taboe erkent - dus toch geen ideale schoondochter. Dit mag makkelijkklinken, in een tijd dat politieke incorrectheid de nieuwe correctheid isgeworden, maar het culturele landschap is nog steeds vergeven vanonaanraakbare kwesties.

Maar niet voor de vrouw die luchtig speelt met kritiek op haarnietsontziende act en met de onzekerheid over het vrouwelijk lichaam: 'Hetkan me niet schelen als je me racistisch vindt. Ik wil alleen dat je me dunvindt.' Silverman wandelt door een mijnenveld van gevoeligheden. Ze verteltover haar vriend Jimmy Kimmel, een talkshow-presentator en bovendienkatholiek. Dat de joden Christus - 'de held van Jimmy's club' - vermoordzouden hebben? 'Iedereen geeft de joden de schuld. De joden schuiven deschuld weer op de Romeinen. Ik ben een van de weinigen die gelooft dat hetde zwarten waren.' Maar goed, áls de joden schuldig zijn: 'Ik zou het zoweer doen!'

Aan de aanslagen van 11 september 2001 durft geen komiek zijn vingerste branden. Silverman wel. Ze heeft een reclameslogan bedacht voor AmericanAirlines, de luchtvaartmaatschappij waarvan twee vliegtuigen werdengekaapt: 'American, als eerste door de torens!' 11/9' was natuurlijk 'meerdan verschrikkelijk'. Haar blik suggereert dat ze het meent. Maar dan:'Vooral voor mij.' Want Silverman ontdekte op die dag dat haar favorietekoffiedrankje van Starbucks maar liefst negenhonderd calorieën bevatte.'Dat was pas een ramp.' Je kunt boos worden om de smakeloosheid, maar velenherkennen dat het leven doorging, met al zijn probleempjes en irritaties.Ook na de dood van duizenden medeburgers in New York bleef iedereen hetabsolute centrum van zijn eigen bestaan.

Dan zijn er familie en seks, twee favoriete thema's. Ook hier ontbrekengrenzen en schaamte: 'Laatst was ik jam van de penis van mijn vriend aanhet likken. En ik dacht: Oh mijn god, ik word mijn moeder!' Zelfs MartinLuther King, de zwarte leider met een droom over gelijkheid engerechtigheid, is niet veilig. 'Ik had óók een droom, Martin fuckingLuther King!' Er volgt een warrig verhaal over Silverman-in-dromenland.'Daar krijg ik toch ook geen nationale feestdag voor?'

Hier bekent ze iets tijdens haar optreden. 'Ik wil de eerste komiek zijndie op Martin Luther King schijt'; het roekeloos betreden van morele no-goarea's lijkt een doel op zich. Ze zingt over porno-actrices, denkt metnostalgie aan haar verkrachting door een arts en zingt oudjes in eenbejaardenhuis vrolijk toe dat ze 'bijna dood' zijn.

In recente interviews zegt ze dat geen kwestie te gevoelig is. 'Ik hebgeen grenzen', is een terugkerend citaat. Die grenzeloosheid kreeg ze vanhuis uit. In het weekblad The New Yorker vertelde Silvermans moeder: 'Westelden bij alles vragen. Ze leerde dat het oké was om de draak te stekenmet wat belachelijk leek.' Dat er verbaal grofvuil uit haar mond komt,hoeft ook niet te verbazen. Haar vader leerde Sarah om bitchbastardamnshitte zeggen: hoerklootzakverdommeshit. Toen was ze drie.

Silverman wordt vaak racisme verweten. 'Traditioneel heb ik geen rechtom over ras te praten', heeft ze gezegd. 'Ik ben blank. Maar ik geef mezelfde vrijheid om het toch te doen omdat ik een lid van de wereld ben.'Vandaar een grap over een 'half-zwarte' ex-vriend, die boos werd omdatSilverman hem een 'compliment' gaf: 'Je zou een heel dure slaaf geweestzijn.'

Even later corrigeert ze zichzelf. 'Ik zei half-zwart. Wat ben ik tochpessimistisch. Ik bedoel: half-blank.' Geschop tegen heilige huisjes isniet per se leuk. Er is een reden dat verkrachting en jodenvervolgingbuiten het repertoire van Silvermans collega's vallen: er is niks telachen. Maar dat gold lange tijd ook voor racisme. En nu maken populairekomieken als Chris Rock, die zwart is, voortdurend racistisch-getintegrappen. Silverman combineert bovendien hardheid met een feilloos gevoelvoor het compleet absurde. Door leed in het extreme te duwen, wordt hetvaak - maar niet altijd - lachwekkend. 'Ik zeg het tegenovergestelde vanwat ik denk.'

Ze is vergeleken met de komieken Lenny Bruce, Sandra Bernhard, RichardPryor en Chris Rock. Silverman staat in een lange traditie van Amerikaansekomieken die bewijst dat het leuk en zinvol is om te spelen met de dingenwaarmee niet mag worden gespeeld. Natuurlijk kunnen de nabestaanden van '11september' niets met haar grofheid. Maar een grap over de dag, die de rampenigszins ontmythologiseert, werkt reinigend.

Joodse prinses

Zelfspot is een wapen. Je ziet aan haar blik en lach dat Silvermanzichzelf niet te serieus neemt. Steeds komt ze met de vooroordelen enstigma's over 'mijn volk'. Ze speelt met haar imago als 'joodse prinses',het stereotype van een mooi, slim, joods meisje uit de middenklasse. In defilm zingt ze een lekker deuntje: 'I love you more than bears love honey/ I love you more than Jews love money.'

Haar uiterlijk en attitude zijn verraderlijk. Silverman is als eenschattige poes die, keer op keer, onverwacht uithaalt. Een collega vanSaturday Night Live omschreef haar stijl als 'stille verdorvenheid'. Voordat komische TV-programma was Silvermans zieke geest té ziek. Ze werkteer maar kort, in de jaren negentig. Daarna speelde ze rolletjes inspeelfilms en TV-series.

Een enkele keer komt Silverman in de problemen door haar gebrek aanrespect voor andermans grenzen. Ze kwam onder vuur te liggen van eenbelangengroep van Aziatische Amerikanen. Ze had het over chinks gehad, eenracistische term voor Aziaten. Guy Aoki van het Media-actie-netwerkprotesteerde en er stak een kleine anti-Silverman-storm op. Die gingliggen, en nu heeft Silverman een nieuwe grap: 'Er zijn maar twee Aziatenmet wie ik een probleem heb. De ene is Guy Aoki. De andere is mijn vriendSteve, die een keer in mijn cola heeft geplast. Hij zegt: “Ik Chinees, ikgrap maken.“ Eh, Steve, als je het moet uitleggen, is het niet grappig.'

Silverman hoeft haar grappen niet uit te leggen. Ze is goed, en dat weetze. Tegelijk speelt ze met haar fundamentele onzekerheid en behoefte aanbevestiging. 'Ik ben zo dol op mijn nichtje', zegt ze zacht. 'Want ze vindtmij geweldig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden