De 'nieuwe ambtenaar' zit niet op kantoor, maar staat in de wijk

Meer de straat op en de regels soepeler toepassen. De 'nieuwe ambtenaar' wijst de klant, voorheen burger, op wat er wél kan. Op het stadskantoor in Zwolle is dat soms nog even wennen. Zeker als eigen inzicht botst met landelijk beleid of de klant niet meeverandert. 'Het regent nog steeds handhavingsverzoeken.'

Foto Harry Cock

Tot vorig jaar oogde het stadskantoor van Zwolle als een typische gemeentelijke machinekamer: zes verdiepingen met smalle gangen en kleine kantoortjes; elke ambtenaar een bureau met postbak en archiefkast. Een plek om, zonder al te veel last van de buitenwereld, te werken aan beleidsstukken, modelverordeningen, vergunningen en WOZ-beschikkingen.

Nu is het stadskantoor aan het Lübeckplein lichter en ruimer. Er zijn flexplekken in allerlei soorten en maten, hoekjes voor informeel overleg en kamers voor besprekingen. Muren en meubilair zijn warm van tint. Hier kom je je dag wel door als ambtenaar.

Maar dat is nou nét niet de bedoeling.

'Ik ben 60 procent binnen en 40 procent op pad', zegt Jeroen Fleer, projectadviseur binnenstad. 'Dat zou 50-50 mogen zijn.' Gert Engelsman, accountmanager kantoren: '20 procent aan het bureau zou genoeg moeten zijn, al red ik dat helaas niet.'

Het vernieuwde stadskantoor weerspiegelt een cultuuromslag die al langer gaande is in Zwolle en andere gemeenten. Vijf ambtenaren vertellen erover in zaaltje 1.04 - vooraf gereserveerd, want ook een flexkantoor vraagt om strakke planning. Ze zijn representanten van wat binnenskamers de 'nieuwe ambtenaar' heet. Zwolle geeft sinds een aantal jaar zijn medewerkers veel vrijheid om hun werk naar eigen inzicht te doen.

Begrippen als 'burger' en 'ambtenaar' zijn achterhaald, vindt bouwinspecteur Didier Choufoer. 'Ik ben een medewerker van de gemeente en wij hebben contact met de bewoners van de gemeente. Zij zijn onze klanten.'

Foto Harry Cock

Om die klanten te ontmoeten, gaan de medewerkers meer de straat op. Niet om zelf projecten en programma's te bedenken, maar om te luisteren naar vragen en voorstellen. 'Vroeger dachten we uit legitimiteit. We zaten sneller in de 'kan niet, mag niet'-stand', vertelt Bianca Meekers, programmaregisseur van Initiatiefrijk Zwolle. 'Nu gaat het om verbinding, vertrouwen, verantwoordelijkheid en vakmanschap.'

De gemeente probeert initiatieven uit de stad mogelijk te maken, of het nu een moestuin, een activiteit of een plan voor windenergie is. Ondernemers krijgen een vast aanspreekpunt zodat ze niet verdwalen in een spaghetti van diensten en afdelingen. Regels mogen niet op voorhand een obstakel zijn.

Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zo mogen bewoners geen plastic glijbaan of een kleine trampoline in het openbaar groen voor hun huis zetten - landelijke regels zijn streng. De wijkbeheerders stonden voor een dilemma: de wetgeving strikt toepassen en de speeltoestellen verbieden of de 'overtreding' door de vingers zien?

Foto Harry Cock

'We kozen voor het laatste', zegt Bianca Meekers. 'Ouders kunnen immers ook een oogje in het zeil houden, en het ontbreekt ons aan geld om zelf overal dure speeltoestellen neer te zetten.' Prompt werd Zwolle zélf op de vingers getikt: de gemeente mocht de 'onveilige' toestellen niet gedogen, waarschuwde de Inspectie. Inmiddels is Zwolle met het Rijk in gesprek. De minister houdt de regels tegen het licht. Zwolle hoopt dat ze worden versoepeld.

Van burgerparticipatie naar overheidsparticipatie, zo heet de overgang waar Zwolle midden in zit: de burger leidt zijn leven, de overheid draagt waar mogelijk een steentje bij. Natuurlijk, deze 'doe-democratie' is ook ingegeven door bezuinigingen. Maar uiteindelijk moet niet zozeer de burger veranderen als wel de ambtenaar.

Dat signaleerde de Raad voor het Openbaar Bestuur al in 2012 in de studie Loslaten in vertrouwen: 'Als mensen wordt gevraagd of zij taken van de overheid willen overnemen, is scepsis het antwoord. We doen al zoveel, of: laat de overheid eerst zelf haar verantwoordelijkheid nemen! Maar als de vraag alleen luidt of mensen zich willen inzetten voor hun directe leefomgeving, volgt een positieve reactie: dat vinden de meesten een goede zaak.'

Foto Harry Cock

Minder beleid, meer praktijk

In 2012 begon in Zwolle de omslag naar 'De Nieuwe Ambtenaar'. 'De vraag van inwoners is centraal komen te staan. Dan heb je minder beleidsambtenaren nodig en meer collega's die de wijk in gaan', zegt gemeentesecretaris Ingrid Geveke. 'Ze delen zelf hun agenda in en koppelen hun bevindingen terug.'

Zestig medewerkers deden recent een Talent Motivatie Analyse in het kader van de vorming van nieuwe sociale wijkteams. 'Medewerkers kunnen daarmee bepalen welke functie en taak vanuit hun drijfveren en competenties het beste bij hen past.'

Tegenstrijdig

Inspraak achteraf is in Zwolle 'beginspraak' geworden. Zoals bij een nieuwe visie voor de binnenstad. 'Voorheen zou dat een product zijn van de gemeente, waarbij bewoners, ondernemers en culturele instellingen zich hopelijk aansluiten', vertelt projectadviseur Jeroen Fleer. 'Maar we leggen geen blauwdruk meer neer die we vervolgens uitvoeren.'

Het is een 'spannend traject' geworden, zegt Fleer, waarbij van gemeente en betrokkenen een andere rol wordt gevraagd. 'Het is voor iedereen wennen. Soms is het ook tegenstrijdig. Het college en de gemeenteraad willen leiderschap tonen en de juiste keuzes maken. Maar het kan ook zo zijn dat juist andere partijen aan zet zijn.'

Foto Harry Cock

Vroeger was de gemeente huiveriger voor initiatieven 'van onderop'. En dan was er nog de afdeling vergunningen als laatste horde. 'Die hadden al snel het antwoord 'nee' klaar', zegt wijkmanager Hanneke Valkeman. Met bewoners, wijkorganisaties en gemeentelijke af-delingen waakt ze over de leefbaarheid van vier buurten. 'Nu betrekken we de afdeling vergunningen er vanaf het begin bij.'

Ook de toon van de gemeente verandert, zegt Valkeman. 'Als inwoners een perkje adopteerden, stuurden we strenge regels rond: gij zult niet dit, gij zult niet dat. Nu maken we afspraken met een positieve insteek: mooi dat u dit doet.'

Toch kan de gemeente het nooit iedereen naar de zin maken, zegt Gert Engelsman, accountmanager kantoren. 'Een bedrijf wil graag snel duidelijkheid en het liefst één aanspreekpunt. Het gaat om vertrouwen en slagkracht, waarbij ons antwoord ja, nee of nee tenzij kan zijn.'

Foto Harry Cock

Hij begeleidde de verhuizing van Wehkamp van Dedemsvaart naar Zwolle. In negen weken liet Zwolle weten dat het logistieke centrum zich hier kon vestigen. 'Vijf jaar geleden had Wehkamp nog zelf alle loketten en afdelingen langs gemoeten. Nu werken we integraal. De lijntjes zijn kort.'

Met een gesprek bereik je meer dan met een boze handhavingsbrief, is de ervaring van bouwinspecteur Didier Choufoer. 'Vroeger werd vooral gehandhaafd vanachter het bureau. Daar kwam dan een partij lelijke brieven vandaan! We gaan nu liever even langs en proberen een oplossing te vinden.'

Foto Harry Cock

Als hij toch een bouwstop moet opleggen, bijvoorbeeld omdat de vergunning nog niet is afgegeven, bespreekt hij altijd welke werkzaamheden al wél mogen. 'Alleen bij aannemers die vaker de kantjes eraf lopen, ben ik streng.'

De vrijheid en verantwoordelijkheid zijn mooi, maar het werk is volgens Choufoer niet altijd gemakkelijker geworden. 'Het regent handhavingsverzoeken van bewoners. Ze willen dat ik iets verbied, maar hebben zelf niet eens met hun buren gesproken. De gemeente moet het voor ze oplossen, maar ik ben niet van de bouwpolitie.'

Foto Harry Cock

minder beleid, meer praktijk

In 2012 begon in Zwolle de omslag naar 'De Nieuwe Ambtenaar'. 'De vraag van inwoners is centraal komen te staan. Dan heb je minder beleidsambtenaren nodig en meer collega's die de wijk in gaan', zegt gemeentesecretaris Ingrid Geveke. 'Ze delen zelf hun agenda in en koppelen hun bevindingen terug.'


Zestig medewerkers deden recent een Talent Motivatie Analyse in het kader van de vorming van nieuwe sociale wijkteams. 'Medewerkers kunnen daarmee bepalen welke functie en taak vanuit hun drijfveren en competenties het beste bij hen past.'

Foto Harry Cock
Foto Harry Cock
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.