De neus weet vaak dingen voor je ze ziet - reflectie is onmogelijk

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: geur.

De ontbinding komt door de neus zijn lichaam binnen, hij wil zich weren door zijn mouw voor zijn neus te houden

Toen mensen de wereld gingen verbeelden, konden ze tonen wat zich afspeelde op de ene plek aan mensen op een heel andere plek. Zo liet Hendrik VIII zijn huwelijkskandidaat prinses Christina van Denemarken eerst even portretteren door Holbein voor hij haar ontmoette, om te zien of ze hem beviel. Hem wel, maar de 16-jarige prinses had zo haar bedenkingen, gebaseerd op Hendriks behandeling van zijn eerdere vrouwen en formuleerde haar afwijzing fijntjes: 'Als ik twee hoofden had, stelde ik er met liefde een ter beschikking aan de koning van Engeland'. Misschien, als hij haar had kunnen ruiken, was hij alsnog naar Denemarken gegaloppeerd om haar te halen.

Fotografie bracht de wereld nog dichterbij. Afgelopen week keerde ik met berglucht in de neus terug van wintersport, toen in de auto allemaal appjes binnenkwamen met nare beelden van onze fietsenstalling: vuurwerk had een scooter doen ontploffen, alle fietsen en brommers eromheen waren in lichte-tot-Dalí-achtige mate gesmolten. Een ravage. Bij ons in huis was alleen stank, schreven buren. Bergzuurstof en vuurwerkfijnstof wilden niet mengen in ons hoofd; het kwam pas binnen toen we er 's avonds bij stonden te kijken en het roken.

Ook bij nieuwsfoto's ontgaat ons zo de helft, want we ruiken niks. Geur gaat rechtstreeks het lichaam in, maakt meteen emoties los. De enkele journalist die in zijn of haar verslag de geur ter plaatse probeert te beschrijven, kan niet om emoties heen. De geur van bloed, van lichamen, van een aanslag; het komt even hard of harder binnen dan de beelden. Technologie kan er niks mee; voor de geur van een gebeurtenis is fysieke aanwezigheid een voorwaarde.

Meester van de Heilige Maria Magdalena Legende: De opwekking van Lazarus
1515-20; olieverf op paneel; 130 x 116,5 cm
Statens Museum for Kunst, Kopenhagen

De neus weet vaak dingen voor je ze ziet. Reflectie is onmogelijk, het is een direct zintuig, daarom werd geur al sinds de Griekse filosofen bij de lagere zintuigen ingedeeld. Onzin natuurlijk, iedereen kent het Prousteffect, ook zonder Proust te hebben gelezen; je bent ergens, pakt iets, doopt een koekje in de thee en verrek, je staat midden in je verleden, als een teleportatie. Op YouTube bij de Universiteit van Nederland is een mooi college te vinden waarin kunst- en geurhistoricus Caro Verbeek geur, herinnering en kunst bespreekt; bijvoorbeeld dat elke tentoonstelling van de surrealisten een eigen geur had.

Voor kunstenaars vroeger was de neus een lastig ding. Op afbeeldingen van de vijf zintuigen moest er steevast iets met rook of bloemen gedaan worden, om te tonen dat er iets te ruiken viel. Maar het beeld bleef een surrogaat. En dat terwijl de halve bijbel vol geurgerelateerde verhalen staat. Van mirre en wierook bij de Drie Koningen - het feest dat vandaag gevierd wordt - tot ceder, lelies, wijnstruiken en kaneel in het Hooglied van de liefde ('waai door mijn tuin, zodat alle geuren vrijkomen') en de zalfpot van Maria Magdalena met kostbare nardusolie. Haar broer Lazarus gaf schilders de gelegenheid geur een beetje op te roepen, op de inventieve manier die u hiernaast ziet. Lazarus, vriend van Jezus, was gestorven, en Jezus wilde zijn wonderen laten zien door hem na vier dagen weer tot leven te wekken. 'Maar hij ruikt al', hadden de zussen ongelovig geprotesteerd. De lijkgeur hing om zijn lijf. Dat toont de man die erbij staat. De ontbinding komt door de neus zijn lichaam binnen, hij wil zich weren door zijn mouw voor zijn neus te houden. Een sterke manier om de indringende geur van het verloren leven in beeld te brengen, en een beetje lichamelijk te maken voor de kijker.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Klik op de afbeelding om te vergroten
Meer over