De Nederlandse visser, die laat zich niet binden

Over een ander bestaan dan dat van visser had Patrick de Visser nooit nagedacht. Tot de garnalenprijs ongekend laag werd. Samenwerking zou kunnen helpen. Dat gaat zomaar niet.

'Als er nu een koper op de kade komt, verkoop ik hem', zegt Patrick de Visser. Hij praat over zijn boot, de garnalenkotter Wieringen 2 Aqua Volente. Een betrekkelijk nieuw schip nog, gebouwd in 2000. Sinds 2007 is De Visser (37) de eigenaar van het schip, en het is zijn lust en zijn leven. Het vissersbestaan, dat is het mooiste wat er is.


Wat er zo mooi aan is? Tsja, hoe zeg je dat? Hij probeert de term 'avontuur'. Maar gevaarlijk vindt hij zijn werk niet. Hij heeft wel ongelukjes gehad. Een mast die doorboog. Een giek die dubbel ging omdat een net achter een wrak bleef haken. Een vinger bekneld, het topje er bijna af.


Strijd met de elementen? Nee, dat bedoelt hij niet met avontuur. Hij bedoelt de afwisseling. Geen enkele dag is hetzelfde, zegt hij. Maar dat is maar ten dele waar. Met hetzelfde gemak kun je zeggen: elke dag is hetzelfde. Vroeger voeren de vissers uit op zondagavond, middernacht, en kwamen weer aan wal op vrijdag. Tegenwoordig loopt de werkweek van maandagochtend tot donderdag, soms vrijdagochtend. Al die tijd bestaat het leven uit: varen, netten uitgooien, slepen, netten ophalen, garnalen door de spoel- en sorteermachine laten lopen, netten overboord, varen, ophalen. Twee uur op, twee uur af, dagen achter elkaar. Je hebt al die tijd alleen maar hazenslaapjes. Je bent met zijn tweeën aan boord. De een is aan het werk, en de ander slaapt. Zodra er iets is met de netten, moet je eruit. In de zomer heb je veel zeesla waar je netten dicht van gaan zitten. Dan moet je onmiddellijk je bed uit. 's Winters slaap je beter. Als het regent, of stormt, dan is het klotewerk, erkent De Visser. 'Maar als op een zomerdag de zon onder gaat en ik ben op zee, dan ben ik de koning te rijk. Dan denk ik: dit is een geweldig bestaan.'


Ongecompliceerd

Desondanks: wie nu de kade oploopt en een aanvaardbaar bod op zijn schip uitbrengt, heeft een deal. Dan stopt De Visser ermee, al heeft hij geen idee wat hij op de wal zou moeten doen. Daar heeft hij nooit over nagedacht. Zijn vader was visser. De kleine Patrick mocht in de vakantie mee. Normaal zie je je vader niet veel, dus dan vind je dat prachtig. Nooit heeft hij aan een andere toekomst gedacht dan visser. Op de basisschool waren er veel zoals hij, jongetjes die hun vader maar een paar dagen per week zagen, en die hunkerden naar zee. Dus deed Patrick de mavo in Hippolytushoef en daarna de visserijschool in Den Helder. Vanaf zijn 21ste vist hij. En nu gaat zijn oudste zoon, 8 jaar oud, in de vakantie weleens mee.


In wezen is het een ongecompliceerd bestaan. Vanaf het moment dat ze zee kiezen, De Visser en zijn knecht Mark, zijn ze met zijn tweeën. Het is altijd gezellig, vinden ze. De tv staat altijd aan, dat is het enige vertier aan boord. Ja, bier is er ook, maar dat is alleen voor als ze weer aan de wal zijn, en er bekenden langskomen voor een praatje. Bier, dat zakt in je benen.


De laatste tijd piekert hij veel tijdens het vissen. De sigaret verdwijnt in een enorme asbak. Er wordt niets meer verdiend. De prijs is gedaald tot 1,29 euro per kilo, de laagste sinds mensenheugenis. Niemand kan er voor varen. 'Ik teer in op mijn reserves', zegt De Visser, en dan mag hij zich gelukkig prijzen: sommigen hebben geen reserves meer. Veel vissers moeten naar hun bank, een enkel faillissement is al uitgesproken.


De garnaal is zo goedkoop omdat er domweg te veel van worden opgevist. De natuurlijke vijanden zoals kabeljauw zijn gedecimeerd. Bovendien zijn er meer vissers op garnalen gegaan, omdat andere vissoorten al langer weinig opleveren. Normaliter valt er nog weleens een weekje uit wegens storm, maar dat was afgelopen seizoen niet het geval.


De nood is hoog, langs de hele Noordzeekust. Al weken liggen de garnalenvissers aan de kant, omdat zelfs de diesel niet kan worden terugverdiend. Een Kniertje-verhaal uit Duitsland: een visser was overleden, en vaste afnemer Klaas Puul wilde een krans laten bezorgen. De familie liet weten: geef ons maar liever geld, anders kunnen we hem niet eens fatsoenlijk laten begraven. Probleem is dat de vissers niet in staat zijn hun eigen productie te beheersen. Op zee is elke visser koning, maar zijn economisch lot wordt op de wal bezegeld, en daar loopt de visser aan tegen zijn tekortkomingen. Drie tot vijf dagen in de week is hij aan het vissen, en in die tijd is hij moeilijk bereikbaar.


Communiceren behoort al niet tot zijn sterkste eigenschappen. Oudere vissers hebben vaak niet eens e-mail. Visserijorganisaties hebben de grootste moeite om met hun achterban te communiceren. '


De vissers praten als ze op de wal komen, zegt Barbara Holierhoek, voorzitter van de Harlingse visserijorganisatie Ons Belang. Maar dan praten ze onderling. En niet met de overheid, niet met de natuurorganisaties, vaak niet met hun eigen bestuurders. Daardoor, zegt Holierhoek, hebben de vissers vaak geen goed beeld van wat hun eigen organisaties willen, van wat de overheid wil. Veel vissers wantrouwen hun eigen bestuurders. Dat blijkt bij een bezoek aan de haven van Lauwersoog. Vissers zeggen dat ze alle visserij-organisaties willen laten fuseren tot één, zodat ze niet meer tegen elkaar kunnen worden uitgespeeld. Maar, zeggen sommigen: dat houden de bestuurders tegen. Want die zijn uit op behoud van hun baantje.


Ab Post, bestuurder van de Producentenorganisatie Wieringen, werkt naar eigen zeggen juist al jaren aan meer samenwerking. Velen willen wel, zegt hij, maar ze worden het te vaak niet eens. Die verdeeldheid zit de vissers in de genen, zegt hij. Het zijn vrije mensen, die laten zich niet binden. Ze denken altijd dat ze een stuiver meer kunnen verdienen dan de buurman door buiten afspraken om te handelen.


Boete

De lage prijzen en het onderlinge wantrouwen brachten de vissers tot een ongebruikelijke stap. Marjan van Kampen-Nouwen, burgemeester van Wieringen: 'Begin februari kreeg ik een groep moedeloze vissers op bezoek. Ze zeiden: burgemeester, het water staat ons aan de lippen. U moet ons helpen.''


Sindsdien probeert Van Kampen samen met een groep burgemeesters van andere vishavens staatssecretaris Bleker te bewerken, en vooral: de vissers op een lijn te krijgen.


Het onderlinge wantrouwen is nog gegroeid sinds begin dit jaar een boete van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) door de rechter werd vastgesteld op 1,3 miljoen euro. De overtredingen zijn tien jaar geleden begaan, al die tijd dachten de vissers dat ze er met een waarschuwing van af zouden komen.


Sindsdien is er paniek. De vissers durven niet meer met elkaar te praten. Achter elk gordijn wordt een NMa'er vermoed. De pogingen tot herstructurering van hun organisaties worden er ernstig door bemoeilijkt. Afgelopen maandag zou een groep vissers van diverse organisaties afreizen naar een bijeenkomst in Oldenburg, Duitsland. Dirk Sloot, visser op Lauwersoog, zou mee gaan. 'Maar op de avond voor vertrek kreeg ik een telefoontje van mijn visserijorganisatie dat ik dat niet mocht. Als ik mee zou gaan, zouden we een boete riskeren van de NMa.''


Het kan, die ene visserijorganisatie voor de Nederlandse garnalensector. Een organisatie mag maximaal 58 procent van de markt beheersen, een Nederlandse garnalenorganisatie zou onder die limiet blijven. Maar het zal nog moeilijk worden om dat voor elkaar te krijgen, zegt Sloot. 'Juist die Nederlandse vissers zijn lastig op een lijn te krijgen. Er is er altijd wel weer een die niet meedoet, die de afspraken omzeilt. Dat zie je in Duitsland niet, dat zie je in Denemarken niet. Dat is echt een Nederlands probleem.'


Bijna alle tweehonderd garnalenvissers zijn aangesloten bij een producentenorganisatie (PO). In Nederland zijn er zeven kleine PO's, die zich hebben gebundeld in de PO Garnaal. Daarbij is ongeveer de helft van de garnalenvissers aangesloten.


De andere helft is lid van de Nederlandse Vissersbond. De Vissersbond is op zijn beurt aangesloten bij de Transnationale Producentenorganisatie, waarbij ook Duitse PO's zijn aangesloten.


Veel Nederlandse vissers zijn niet tevreden over deze structuur, en zouden één slagvaardige Nederlandse producentenorganisatie willen hebben. Een PO mag zijn leden vangstbeperking opleggen en mag prijsafspraken maken. Maar zodra de Nederlandse Vissersbond en de PO Garnaal met elkaar gaan praten, moeten ze enorm oppassen dat ze niet de mededingingsregels overtreden.


Dat bemoeilijkt de besprekingen, maar er lijkt nu toch vooruitgang te zijn. De 'Nederlandse optie' kan alleen worden verwezenlijkt als de Nederlandse Vissersbond zijn banden met de Duitse organisaties verbreekt. Anders zou de organisatie te groot worden; de NMa accepteert niet dat een organisatie meer dan 58 procent van de markt in handen heeft.


Alleen gegeten langs Noordzee

Twee bedrijven beheersen het lot van de garnalenvissers, Heiploeg in Zoutkamp en Klaas Puul in Volendam. Ze kopen de garnalen van vissers van België tot in Denemarken, rijden ermee naar Marokko waar ze worden gepeld en verkopen de handel in een beperkt gebied, zo tussen Parijs en Kopenhagen.


Heiploeg is dubbel zo groot als de Volendamse concurrent, maar in Noordzeegarnalen zijn ze aan elkaar gewaagd: Klaas Puul verwerkt 11 miljoen kilo per jaar, Heiploeg 13 miljoen. Daarmee hebben ze met zijn tweeën ongeveer 70 procent van de markt in handen.


Visserijdeskundige Kees Taal van het Landbouw Economisch Instituut vindt dat een ongezonde situatie. 'Ik betwijfel of die twee de markt voor de Noordzeegarnaal wel helemaal willen benutten. Soms denk ik dat ze met elkaar hebben afgesproken de markt klein te houden. Die markt moet kunnen groeien, er moeten ook garnalen verkocht kunnen worden in Oost- Europa of in Azië, of in Zuid-Europa, maar dat gebeurt niet.' Van de vissers, zegt Taal, weten we alles. 'Bij een groot aantal vissers kan het LEI in de boekhouding kijken. Van de handel en de verwerking weten we weinig. Het is niet transparant, en dat zou wel moeten.'


Kees Machielsen van Klaas Puul kijkt er verbaasd van op. 'Wij zouden dolgraag meer garnalen willen verkopen. We hebben het overal geprobeerd. In Moskou, in China, in Italië. Het verkoopt gewoon niet. Het gebied waarin we ze kunnen verkopen, is het gebied aan de Noordzee. Vanaf Noord-Frankrijk tot in Denemarken. En Duitsland, maar in het zuiden van Duitsland al nauwelijks.'


Machielsen spreekt ook tegen dat de opkopers blij zijn met de extreem lage prijzen. 'We hebben in het najaar garnalen gekocht voor 2,50 per kilo. Nu kosten ze nog 1,50 euro of minder. Denk jij dat ik nu nog aan supermarkten kan verkopen op basis van die hoge inkoopprijs die ik in oktober betaalde?' Als de prijs daalt, daalt dus de waarde van de voorraad. Waar wij baat bij hebben, is een stabiele prijs, zegt Machielsen. Hij vreest dat de supermarkten straks alternatieven zullen vinden voor de Noordzeegarnaal.


Klaas Puul is een familiebedrijf, opgericht door Klaas Mooijer die in Volendam Klaas Puul werd genoemd. Diens zoon Evert is nu eigenaar. Zijn drie kinderen zitten ook in het bedrijf. Machielsen zelf is een zwager van Evert. 'We zitten in het bedrijf met veel familie en met kennissen. Dat geeft een sterke band van vertrouwen.'


Klaas Puul en Heiploeg zijn maar gedeeltelijk afhankelijk van de Noordzeegarnaal. Klaas Puul verkocht de afgelopen drie jaar voor 410 miljoen euro aan garnalen: uit Canada, Groenland, China, de Middellandse Zee, en dus de Noordzee. De winst over die drie jaar bedroeg 3,1 miljoen, driekwart procent van de omzet.


Heiploeg, eigendom van private-equityfonds Gilde, had in dezelfde periode een omzet van 872 miljoen en hield er 35 miljoen aan over. Dat is 4 procent van de omzet. Machielsen over het hogere rendement van zijn concurrent: 'Dat is verbazingwekkend. Wij hebben het gevoel dat wij het goed doen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden